SHARE

Jamajka se nalazi na istoimenom ostrvu u Karipskom moru. Treće po veličini ostrvo Velikih Antila, dominira prolazom između Kube i Haitija. Nalazi se južno do Kube 160 km i zapadno od Haitija 190 km. Ostrvo je dugačko 240 km i široko 80 km. Površina Jamajke iznosi 10 991 km2. Više od sto pedeset godina nakon otkrića, od kraja XV, do gotovo sredine XVII vijeka, na ostrvima Zapadne Indije gospodarili su Španci. Uskoro su im se pridružili Englezi i drugi. Englezi su Špancima oteli ostrvo Jamajku, Francuzi zapadni dio ostrva Haiti, koji su u to vrijeme nazivali Hispanjola. Isto tako su se Francuzi, Englezi, Holanđani i čak Danci naselili na ostvima Malih Antila. Krajem XVII vijeka Englezi su držali ostrva San Kristobal, Barbados, Dominika, Monserat, Antigva, Barbuda i Jamajku. Tek krajem XIX vijeka, tamo su se umiješale Sjedinjene Američke Države. Tačnije, Jamajka je postala britanski posjed 1655. godine, a 1962. godine postala je samostalna država s tim što se zadržala u Komonveltu. Španski i ostali gospodari  pobrinuli su se i za izvanredno šarenilo stanovništva koje živi na ostrvima Zapadne Indije. Za rad na plantažama šećerne trske iskorišćavali su brojnu radnu snagu. Arvaksi i Karibi, starosjedioci ostrva, brzo su umirali zbog teškog rada na plantažama. Zato su vlasnici velikih posjeda iz Afrike dovodli crne robove. Na većini ostrva prvobitni Indijanci gotovo su sasvim izumrli. Crnih robova je bilo dovedeno toliko da danas na nekim ostrvima prevladava crno stanovništvo, a svuda je mnogo mješanaca-mulata. Potreaba za radnom snagom privukla je na ostrva i ljude iz azijskog kontinenta. U drugoj polovini XIX vijeka tamo su se počeli naseljavati Indijci, Kinezi i Indonežani. Na ostrvima Zapadne Indije naselilo se i dosta bijelaca, tako je nastala mješavina rasa i ljudi. Prvi stanovnici Jamajke bili su Indijanci Arvaksi koji su ovoj zemlji dali ime Xavmaca, što u prevodu znači zemlja šuma i izvora. Nakon dolaska Kristofera Kolumba 1494. godine, Španija zauzima ostrvo i daje mu ime Santjago. Tada počinje istrebljivanje Arvaksa. Oni su umirali od bolesti, posljedica ropstva i stalnih ratova. Španija 1517. godine dovodi prve afričke robove na Jamajku. U maju 1655. godine Britanske snage predvođene admiralom Vilijamom Penom dolaze na ostrvo. Tokom 1657.  i 1658. godine odigravaju se velike bitke između Španaca i Britanaca, nakon čega Španci odlaze sa ostrva. Potpuna britanska kolonizacija počinje 1661. godine. Ostrvo tada postaje glavna piratska baza, posebno luka Rojal. Za prvobitni glavni grad izabran je Speniš Taun, a kasnije je prijestonica seli u Kingston. Prodaja šećera i robova učinila je Jamajku jednom od najbogatijih teritorija tokom 150 godina. Veliko britansko oslanjanje na robove dovelo je do toga da početkom XIX vijeka većinski dio stanovništva čine crnci. Odnos između crnog i bijelog stanovništva bio je 20 prema 1. Kako su bili izuzetno brojni, robovi su počeli stalno da se bune. Nakon serije ustanak, ropstvo je zvanično ukinuto 1834. godine. Na prostoru Jamajke po popisu iz 2003. godine bilo je 2 644 000 stanovnika. Za Jamajku je karakterističan nizak stepen smrtnosti. Ostrvo je gusto naseljeno. Gustina naseljenosti je 240,6 st./km2. Najgušće je naseljeno šire područje glavnog grada. U unutrašnjosti su se u većoj mjeri naselili oslobođeni robovi poslije 1838. godine. U XX vijeku desila su se velika iseljavanja. Najviše u SAD i Veliku Britaniju. Po rasnoj pripadnosti, većinsko stanovništvo čine crnci (77 %), zatim mulati (15 %), ostatak čine Haićani, bijelci i Kinezi. Po vjerskoj pripadnosti većinu čine protestanti (50 %), između ostalog pripadnici Božije crkve (Church of God, 18 %), baptisti (10 %), anglikanci (7 %) i adventisti (7 %), ostali su katolici (5 %), rastafarijanci (5 %) i sledbenici različitih afrokaripskih kultova (21 %). Veći gradovi su Kingston, Španski Grad, Portmor i Montego Bej.

Kingston je glavni grad Jamajke. Nalazi se na jugoistočnoj obali. Kingston je važna pomorska i avionska raskrsnica na putevima koji vode iz SAD, a prema Panami i tropskim zemljama Južne Amerike. Predstavlja privredni i kulturni centar ostrva. Kingston se nalazi na jugoistočnoj obali Jamajke, smješten je u prirodnoj luci, zaštićen od pučine, dugim pješčanim sprudom, poznatim kao Palisadoes (riječ je portugalskog porijekla). Sprud Palisadoes povezuje Kingston sa lukom Port Royal, koja je u XVII vijeku bila pravo utočište pirata sa Kariba. Na plovini spruda nalazi se međunarodni aerodrom Norman Manley. Pored ovog velikog, postoji i manji, lokalni aerodrom, Tinson Pen. Većina građevina datira iz XX vijeka, izgrađenih poslije zemljotresa 1907. godine. U gradu se izdvaja trgovačka ulica King, Nacionalna galerija, botanička bašta, muzej Boba Marlija. Kingston je i najveći grad južno od SAD u kojem se govori engleski jezik. Većina stanovnika su crnci, ali u Kingstonu živi i veliki broj Latino-amerikanaca, Kineza, Indijaca i Britanaca. Za vrijeme građanskog rata u Libanu, u Kingston se doselio i priličan broj hrišćana iz Libana i Sirije. Kingston je po popisu iz 2003. godine, imao 588.000 stanovnika.

Jamajka je ostrvo koje je pretežno planinsko. Samo se na južnoj strani nalazi šira obalna ravnica. Jezgro Jamajke čine šumovite planine koje se u istočnom dijelu ostrva penju do visine od 2.236 m. Zapadni dio ostrva čine niže tercijarne krečnjačke površine na kojima se razvio pravi tropski krečnjak sa brojnim vrtačama, uvalama i poljima. U istočnom dijelu nalaze se Plave planine od krednog krečnjaka, ispresijecane riječnim dolinama. U središnjem i zapadnom dijelu ostrva nalaze se prostrani platoi na nadmorskoj visini 300-600 m. Izgrađeni su od tercijarnog krečnjaka i pretvoreni u krševit prostor, najviše u pokrajini Kokpitkantriju sa strmim kupastim uzvišenjima i vrtača između njih.

Na klimu i cjelokupnu prirodu Antilske Amerike snažno utiče toplo more, u kome je temperatura uvijek prilično visoka- od 25 ºC do 27 ºC. Zbog toga je klima na ostrvima Zapadne Indije ne samo uvijek topla, nego i vlažna, jer vjetrovi koji duvaju iznad toplog mora nose obilje vodene pare i padavina. U toku godine temperature se gotovo uvijek iste, ili se vrlo malo mijenjaju, a padavina je mnogo i uglavnom ih ima podjednako u svim mjesecima. Kingston ima tropsku klimu, a temperatura je preko cijele godine vrlo stabilna i kreće se oko idealnih 27 ºC. Kada spadne na 25 ºC, lokalno stanovništvo govori o zahlađenju, a kada se poveća na 30 ºC, to se smatra vrelim talasom. Kišni period traje od maja do novembra, kada su česti uragani. Suvlji period nastupa u decembru i traje do aprila, i kada nema dugih kiša, već češćih i kraćih pljuskova sa grmljavinom. Ipak, za razliku od ostataka Jamajke, u Kingstonu pada znatno manje kiše, jer je zaklonjen prirodnom barijerom, planinama Blue Mountains. Razlika u količini padavina se primjećuje u starim nazivima u Malim Antilima, gdje se nalaze dvije skupine Ostrva zavjetrine i jedna grupa Ostrva privjetrine. Sjeverne i sjeveroistočne padine na Jamajki imaju mnogo više kiše (do 1 800 mm) nego južne padine (ponekad manje od 500 mm). Svuda se u planinskim predjelima padavinske prilike mijenjaju već na malim udaljenostima. Na sjevernim i sjeveroistočnim stranama duvaju i sjeverni vjetrovi (Nortes- hladan vjetar iz Sjedinjenih Država, koji na ovoj geografskoj širini ne snižava temperaturu previše; u stvari, može donijeti najviše hladno vrijeme uveče i noću), a pored pasata, često ih zahvate i jaki cikloni hurikani (Hurricanos). Obično se hurikani javljaju u ranu jesen. Sa Plavih planina teku mnogobrojne kratke i strme rijeke, dok u drugim dijelovima zemlje preovladava kraški režim oticanja vode. U dnu kraških polja i na spoljnim rubovima kraških zaravni izbijaju snažni kraški izvori koji napajaju kratke vodotoke i vodom bogate rijeke. U vezi sa padavinama i položajem s obzirom na smjer vjetra mijenja se zemljište i biljni pokrivač.

Na krečnjačkoj podlozi na mnogim se mjestim razvila debela i plodna crvena zemlja, a na podlozi starih paleozojskih stijena smeđe, nešto slabije plodno zemljište. Vrlo dobro je i zemljište nastalo na vulkanskim terenima. Na krečnjacima se nalaze plodna crvena kraška zemljišta, u drugim dijelovima lateritna (ferosoli), a u riječnim dolinama i obalnim ravnicama ilovasta zemljišta. U privjetrini na nižim položajima raste tropska zimzelena šuma, a na višim dijelovima su borove ili čak hrastove šume. U unutrašnjosti sa manje padavina ponegdje se javlja suvo, savansko bilje-trave i grmlje. Prirodnu vegetaciju čini tropska kišna šuma. Na južom dijelu ostrva preovladava savana. U višim dijelovima planina raste tropska vlažna šuma, a na obali ponegdje mangrovi. Šume pokrivaju 31% površine.

Od prirodnog biljnog pokrivača osobito u nižim dijelovima ostrva, ostalo je malo toga. Ostrvo je poznato po svojim raznolikim ekosistemima, uključujući zapanjene, elfin šume na najvišim vrhovima, prašume u dolinama, savane i suva pješčana područja koja podržavaju samo kaktuse i druge kserofitne biljke. Biljni život Jamajke tokom vijekova znatno se mijenjao. Ostrvo je u XV vijeku potpuno pošumljeno, osim malih poljoprivrednih čistina, ali su evropski doseljenici posijekli velika drvna stabla za građevinske potrebe i očistili ravnice, savane i planinske padine radi uzgoja. Takođe su predstavili mnoge nove biljke, uključujući šećernu trsku, banane i stabla citrusa., kakaa i kafe. Jamajka ima malo autohtonih sisara. U toku istorije na ostrvima u Karipskom moru, naselilo se mnogo neobičnim životinjskih vrsta iz svih dijelova Amerike. Osobito su poznate ptice, na prvom mjestu šarene i zelene papige i neobično zeleni gušteri. Conis ili pika (vrsta lagomorfa) bile su brojne i cijenjene kao hrana u pretkolumbijska vremena, ali od tada su smanjene lovom i uništavanjem staništa. Narodnom krokodilu takođe može da prijeti izumiranje. Vrste šišmiša su najbrojnije od sisara. Mungosi, koji se hrane pacovima i zmijama, postali su rasprostranjeni od kada su uvedeni 1872. Ugroženi lamantini uživaju u plitkim, bočastim priobalnim vodama, posebno tamo gdje se rijeke ulivaju u more, pružajući tako izvor vode za piće. Ova velika nježna stvorenja, često poznata i kao morske krave, mogu težiti 1 000 kilograma i dužine od jednog do četiri metra. Oni dišu na vazduh i tako često isplivaju na površinu, što znači da ako su lamantini u blizini, vjerovatno ćete ih uočiti. Moguće je i plivanje s lamantinima- oni ne predstavljaju pretnju za ljude, jedu samo biljke. Zbog svog staništa za skrovište, lamantini su najčešće na jugozapadnoj obali Jamajke, gdje se rijeke ulivaju u močvarna područja, ali su povremeno i na sjevernoj obali. Mali su po broju, zaštićeni su zakonom i pažljivo ih nadgledaju. Planinski murv je najrasprostranjenija slatkovodna riba, a postoje četiri vrste rakova. Zabilježeno je više od 200 vrsta ptica, uključujući ptice selice i oko dvije desetine endemskih vrsta, poput morske ptice, koja je nacionalna ptica.

Patoo je elegantna ptica koja se može naći u malom broju širom ostrva. Postoje dve glavne vrste, sova i jamajčanska sova. Nažalost, neki Jamajčani imaju praznovjerje da je sova znak smrti (praznovjerje uobičajeno za neke druge dijelove svijeta), i kada bi je vidjeli oni su je kamenovali. Ambar je predivno sablasno bijelo biće koje klizi niz noćno nebo. Kad je mjesec sjajan, sova poprima jeziv sjaj i često se može vidjeti kako stoji na stubovima i drveću u brdovito zelenim četvrtima koji okružuju Kingston. Jamajčanska sova je kontrastno smeđe boje i ima duge uši. Lokalno poznata kao Patoo ili Potoo, jamajčanska sova je endemska na Jamajci i naročito je česta u planinama na istoku ostrva.

Među zaštićenim područjima ostrva su Zemlja kokpita, Hellshire (Healthshire) Hills i šumski rezervati Litchfield. Portland Bight i Negril su takođe zaštićena područja. Prvi morski park Jamajke, koji pokriva gotovo15 km2, osnovan je u zalivu Montego 1992. godine. Postoje drugi morski parkovi u Očo Rios i Negril. Nacionalni park Plave i Džonske vrane stvorio je 1993. godine na oko 780 km2 divljine koja podržava hiljade vrsta drveća i paprati, rijetkih životinja i insekata poput Homerus, najvećeg leptira zapadne hemisfere.

U XX vijeku nakon osamostaljenja privreda Jamajke je doživjela procvat. Međutim, u periodu 1974-1980. godine, dolazi do teške ekonomske krize. Od tada se dbp povećava, ali država ne uspijeva da sprovede temeljne strukturne promjene i smanji nezaposlenost. Jamajku pogađa osnivanje udruženja NAFTA i konkurencija Meksika. Po ostvarenim dbp najznačajnija je industrija. Ona čini 37,2 % dbp, zapošljava 17,7 % stanovništva i čini 6,7% BDP. Najvažnija poljoprivredna djelatnost je prerada šećerne trske. Za izvoz su važne još i banane, kafa i agrumi. Za sopstvenu ishranu još ee uzgajaju krompir, jam, kukuruz i povrće. Stočarstvo se odvija u okviru vlastitih potreba. Uzgajaju se goveda i koze. Ribarstvo je najrazvijenije u reonu Pedra stotinjak kilometara južno od Jamajke. Značajna proizvodnja gipsa je kod Bul Beja. Električna energija proizvodi se iz uvezenih tečnih goriva u termoelektranama i hidroelektranama. U termoelektranama se proizvede 97 % električne energije. Instalisana snaga elektrana iznosi 140 MW. Za Jamajku boksit ima veći značaj nego gvožđe, bakar, cink, olovo i nikl. U proizvodnji boksita Jamajka je čak prva u svijetu, jer daje gotovo četvrtinu svjetske proizvodnje boksita. Jamajka je premašila Surinam, koji je bio vodeći svjetski izvoznik boksita. Izvjestan broj anglo-američkih kompanija investirao je milione dolara u proizvodnji boksita, a ti prihodi sada snaže ekonomiju ovog ostrva koja je u prošlosti zavisila od šećera, ruma i turizma. Ležišta ruda diferencirana su po veličini od manje od jednog do nekoliko hektara; povremeno ona su tako blizu jedna drugom da oblikuju kontinuirani prekrivač dug nekoliko milja. Eksploatacija rude i uslova transporta veoma su povoljne, ali Jamajka ne prerađuje boksit kod kuće, već ga najviše izvozi u SAD, a u malim količanama i u Kanadu. Karipska industrija boksita je klasičan primjer ekonomskog imperijalizma. Ona je vlasništvo malog broja vertikalno integrisanih sjevernoameričkih transnacionalnih aluminijumskih kompanija koje njome upravljaju, odakle dolaze kapital i tehnologija za karipsku industriju boksita. Cijene određuju kompanije prema svojoj volji. Boksit u vrijednosti od 50 dolara npr, daje aluminijumske proizvode koji se mogu prodati za  2.000 dolara. Industrija je orijentisana na izvoz. Njeni centri su smješteni u bezcarinskim zonama Kingstona, Montego Beju i Španskom gradu. Preovladava  tekstilna industrija, industrija odjeće, elektronska i hemijska industrija. Hemijska industrija je dobro razvijena. Rafinerije se nalaze u Kingstonu. Prehrambena industrija je bazirana na proizvodnji šećera, ruma i biljnih ulja. Kultura trske najviše se proširila na sušnim ravnicama istočnog dijela ostrva. Dobro je razvijena i duvanska industrija. Privreda Jamajke se uglavnom zasniva na gajenju šećerne trske, kafe, banana i kakaa. Jamajka je postala jedna od najvećih svjetskih izvoznika boksita. Takođe izvozi i šećer, banane, rum, alkohol i voćne sokove. Jamajka ima dobro razvijenu saobraćajnu mrežu. U drumskom saobraćaju izdavaja se obalni put oko ostrva dug 629 km. Željeznički saobraćajni put je ukinut. Najvažnije luke su Kingston, Montego Bej i Port Antonio. Međunarodni aerodromi su Kingston i Montego Bej kao i manji Očo Rios, Port Antonio i Negril.

Jamajka je veoma atraktivna za turiste. Klima je veoma povoljna. Jamajka se smatra jednim od najljepših ostrva Kariba. Još su holivudski glumci 30-tih godina prošlog vijeka na čelu sa Erolom Flinom, otkrili čari i ljepote ostrva koje nudi za svakoga ponešto. Ostrvo sa 6 planinskih vijenaca, 120 rijeka, nekoliko vodopada, oko 120 km dugih pješčanih plaža sa nezaboravnim zalascima sunca, bujne vegetacije, nudi raznovrsne sadržaje i vrstu smještaja za svačiji džep. Turisti imaju mogućnost da se bave raznim aktivnostima: jahanjem, golfom, ronjenjem, gnjuranjem, jedriličarstvom, ribarenjem. Jamajka je popularna među jedriličarima, roniocima i sportskim ribolovcima. Turisti imaju široku ponudu smještaja. Od malih kuća na bivšim plantažama šećerne trske preuređenih u male vile do luksuznih hotela. Nadalje, od vrhunskih hotelskih kompleksa za svjetski džet set do programa“ Upoznajte narod“ gdje vam Turističi savez Jamajke obezbjeđuje boravak u lokalnoj porodici sa sličnim interesovanjima kao što su vaša. Iako mala zemlja Jamajka je bogata kulturom i dosta prisutna u svijetu. Muzički žanrovi kao što su rege, ska, rokstedi, dab i u nešto novijem vremenu, de nshal, raga i raga džangl svi su nastali na Jamajci. Bob Marli, možda najpoznatiji rege muzičar, rođen je na Jamajci i uživa veliko poštovanje u svojoj domovini. Kingston privlači one koje žele da osjete pravi duh rege kulture i urbanih Kariba. Turizam je dobro razvijen. Zapošljava preko 32.000 ljudi. Jamajku je 2008. godine posjetilo 1,550.000 turista. Dvije trećine su bile iz SAD. Najvažniji turistički centri su Montego Bej, Ranavej Bej, Očo Rios i Port Antonio na sjevernoj obali. Na zapadnoj obali važniji turistički centar je Negril. Mandevil je klimatsko ljetovalište, nalazi se na 640 m.n.v.. Potiče iz kolonijalnog perioda i ima izrazita engleska obilježja. U blizini se nalazi banja sa izvorima vruće radiaktivne vode Milk River Spa.

Očo Rios je turistički centar na sjevernoj obali ostrva. U njegovoj blizini se nalaze vodopadi Denove rijeke visoki 200 m. Južno od grada je prirodni rezervat Fern Gali. Španski grad je nekadašnji glavni grad Jamajke. Nalazi se na rijeci Kobri. Od kolonijalnih građevina izdvajaju se katedrala Svete Katarine (1655), Igl Haus iz XVII vijeka, zgrada parlamenta iz XVIII vijeka i druge.

Zanatstvo starosjedilaca Jamajke danas poznajemo samo iz starih zapisa i arheoloških nalazišta. Nakon dolaska bijelaca indijanska kultura brzo je propala, a domorodačka plemena bila su istrijebljena. Za plovidbu morem Indijanci su izgrađivali 20-30 m duge monoksile (čamce izdubljene u stablu). Poznavali su lončarstvo, izradu pamučnih tkanina, pletenje mreža za ležanje, obradu kamena, drveta, pa čak zlata i bakra, ali ih nijesu znali topiti i liti. Zbog slabo razvijene industrije danas je Jamajka prvenstveno usmjerena na turizam, koji je podspješio i razvitak nekih grana zanata i trgovine. Nakit, starine, miomirise, modnu i tipičnu ostrvsku odjeću, kineski porculan i drugo turisti mogu vrlo jeftino kupiti na ostrvima. Proizvodi zanatlija Jamajke su i slamnati << panamski šeširi i široki sombreri, koji su sastavni dio nošnje na većini ostrva, zatim lagana platnena odjeća, sandale, mačete za sječu šećerne trske, slamnate rogožine koje ponekad upotrebljavaju za spavanje i tradicionalne pletene ležaljke.

U Karipskoj kuhinjii ispreplijeću se indijski, evropski, afrički i azijski elementi. Nasljeđe indijanaca, gotovo istrebljenih nakon španske okupacije ostrva, je upotreba gomolja manioke (kasave) u svakidašnjoj prehrani i ribe još ponegdje pripremaju na stari indijanski način; oblože ih ilovačom i prekriju žarom. Crni robovi iz Afrike donijeli su neke nove biljke (npr. tara i aki) i dali Karipskoj kuhinji značajna obilježja. Nakon ukidanja ropstva na ostrva se naselio veliki broj Indijaca i Kineza, koji su još više povećavali šarolikost stanovništva, a time i raznolikost prehrane. Karakterističan sastojak karipske kuhinje je brojno mirisno korijenje i začini: igver, muškat, karanfilići, cimet i različite vrste papra i paprike. Kao specijalitet pročuli su se rakovi i krvavice-morcillas, pikantne juhe i umaci, pržene banane, hljeb od kokosa ili bananina brašna i najraznovrsiniji voćni sokovi i poslastice. Najviše se pije rum.

Pripremila: Jovana Bgović

Literatura:

Doderović, M. (2001). Srednja Amerika-prostor i stanovništvo, Geografski institut Filozofskog fakulteta Nikšić, Nikšić.

www.climatestotravel.com

www.theculturetrip.com

www.britannica.com

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here