SHARE

Bačka je izgrađena od sedimenata srednje i gornje pleistocene, kao i holocene starosti, prvenstveno rečnih i eolskih nanosa. Plestocene paleoklimatske fluktuacije su uslovile višefaznu smenu hladnih i suvih, odnosno toplih i vlažnih klimatskih faza. Te promene su suštinski odredile tok morfogeneze reljefa. Tokom hladnih i suvih glacijalnih perioda dominirala je eolska akumulacija, dok su za vreme interglacijalnih faza primat preuzimali fluvijalni procesi.

Bačka je najveća kontinuelna ravnica naše zemlje, dužine i širine oko 100 km2. Nadmorske visine ovog prostora se kreću između 76 i 143 m. Glavne morfološke crte Bačke predstavljaju plitke i široke doline Dunava i Tise i eolske akumulacije.

Na teritoriji Severne Srbije do Save i Dunava na jugu javlja se 5 geomorfoloških oblika. Međutim, pošto na samoj teritoriji Bačke nema uzvišenja većih od 500 metara n.v. na ovom prostoru imamo samo 4 ovakva oblika – izuzimajući planine. Prema geologiji i morfometriji, kao i načinu postanka i silama koje su učestvovale u stvaranju reljefa, Bačka se može podeliti na:

– lesne zaravni,

– rečne (gornjopleistocene) terase,

– aluvijalne ravni, i

– peščaru.

Među prvim ispitivačima Bačke bio je dr A. Koh koji je Bačku raščlanio na tri terase. Za nižu terasu smatra aluvijalnu ravan Dunava na kojoj su Bačka Palanka, Futog, Begeč i Novi Sad. Kaže da je ta terasa sastavljena od muljevitog peska. Za drugu terasu smatra dolinsku ravan iz donjeg aluvijuma (holocena) koja je na površini sastavljena od „žute gline“, a u podini od peska, ona čini skoro čitavu površinu Bačke. Za višu terasu uzima Telečku koja na severu zatvara južnu bačku terasu.

Dvadeset godina kasnije M. Petrović ističe samo dva predela: Telečku i Titelski Breg kao više predele i južnu bačku površinu kao nešto nižu od prva dva predela. Objašnjava da je Telečku kao akumulativnu tvorevinu naneo severoistočni vetar koji i danas često duva u tim predelima.

Julije Halavač 1896. takođe ističe tri zaravni, Telečku i Titelski Breg kao jednu, južnu bačku površinu kao drugu i aluvijalne ravni kao treću. Halavač smatra da je zemljište između Dunava i Tise krajem diluvijuma (pleistocena) bilo pretvoreno u stepu. Navejavanje lesa koje je tada započelo trajalo je kroz ceo holocen, pa traje i danas. Postanak Telečke, Titelskog brega i lesnih naslaga oko Fruške Gore Halavač dakle stavlja u kasni pleistocen. Za južnu bačku površinu kaže da je postala aluvijalnom i eolskom akumulacijom lesolikog materijala na zemljištu preko kojeg se Dunav iz svog prvobitnog položaja pomerao na jugozapad do svog današnjeg toka. Ovaj materijal Halavač ne naziva lesom jer je on isključivo subaerskog porekla, dok je na ovoj zaravni materijal i fluvijalnog, i glavnu ulogu pri njegovom formiranju imala je voda.

Čolnoki (1910) takođe ističe tri stepenice (Telečku i Titelski Greg, južnu bačku terasu i aluvijalne ravni Dunava i Tise). Ističe da se južnobačka terasa nastavlja u Potisju sve do Segedina. Oko Titela terasa je visoka od 8 do 10 metara, kod Mohača od 5 do 6, kod Kaloče od 3 do 4, a danje je sve niža. U ovoj terasi su usečene aluvijalne doline Tise i Dunava. Prema vremenu nastanka Čolnoki kaže da su lesne zaravni donjopleistocene, terasa gornjopleistocene, a aluvijalne ravni reka holocene starosti.

Bela Bula iznosi podatke o dve stepenice između zaravni i Dunava, a prema njemu su obe fluvijalne terase i nalaze se na relativnim visinama od 8 do 16 metara, odnosno od 3 do 6 metara koja prati Dunav na celoj dužini.

Posle Prvog svetskog rata region Bačke ulazi u okvire srpskog proučavanja. Prvi takav rad na temu reljefa Bačke dao je B. Ž. Milojević koji smatra da je Titelski Breg lesna zaravan koja nije imala veze sa lesnom zaravni na istočnoj strani Fruške Gore, nego da se ona formirala nezavisno, ali pod istim uslovima. Takođe kaže da je Dunav oduvek oticao pravcem kojim i sada otiče, a da nije obilazio Titelski Breg, a za dokaz uzima nagnutost mrkih slojeva u lesu prema jugozapadu i pojavu izvora na ovoj strani.

U drugom svom radu o ovoj temi, Milojević govori da ispod bačke lesne zaravni ne leže aluvijalne ravni već niske terase akumulativnog porekla, sastavljene od pretaloženog lesa. Takođe napominje da je bačka ravnica postala bočnim pomeranjem Dunava kao aluvijalna ravan, a zatim je preko nje staložen muljevit les i obrazovana niska terasa. U toj terasi Dunav se usekao do današnje aluvijalne ravni.

U Bačkom reljefu razlikujemo sledeće elemente (počevši od najnižeg): Rusko-krsturska depresija, aluvijalne ravni, rečne terase, lesne zaravni i peščaru.

Bačka ili Subotička peščara se pruža severno od Subotice, u vidu velikog luka duž granice naše države prema Mađarskoj. Zahvata površinu od 250 km2. Predstavlja južni deo Bajsko-subotičke peščare koja se na severu dopire gotovo do Budimpešte. Južnu granicu peščare čini zona izmešanog peska i lesa. Prema Bukurovu ona počinje istočno od Horgoša pa se nastavlja pored puta Horgoš-Subotica do rečice Kereša. Obilazi Kereš, pa dalje na zapad ide linijom koja spaja Ludaš, Slano, Krvavo, i jezero Palić. Od Palića granica ide drumom do Subotice, skreće ka severozapadu do Kelebijskog jezera pa se nastavlja na državnu granicu Srbije i Mađarske.

Bačka lesna zaravan: U centralnom delu severne polovine Bačke na površini od 2800 km2 se pružna lesna zaravan kao geomorfološki ekvivalent jugoistočnijem Titelskom bregu. Njena zaravnjena površina u južnom delu naziva se Telečka, a na istočnom Gornji breg, dok se ponegde naziva i Žuti breg. Naziv Telečka se u geografskoj literaturi pogrešno proširio na celu zaravan. Zaravan se od južne, niže stepenice razlikuje po visini između 10 i 30 metara. Prelaz je predstavljen strmim i blažim kosama koje su mestimično razuđene manjim ili većim dolinama i vododerinama. Predstavlja blagu i slabo zakrivljenu ravnicu čije visine opadaju prema zapadu, jugu i istoku. Oko Subotice ima apsolutne visine od 110 do 125 metara, dok na jugu te visine dostižu svega 90 metara. Njenu granicu veoma ističu pribrežna naselja koja su izgrađena neposredno na samoj njenoj ivici, ili u njenom podnožju.

Titelski breg: Zauzima elipsastu površinu između naselja Loka, Titela, Mošorina i Vilova, i reke Tise. U pravcu severozapad-jugoistok dugačka je 17 kilometara, a u pravcu severoistok-jugozapad 7 kilometara. Površina brega iznosi 94 km2. Predstavlja usamljeno uzvišenje sa svih strana omeđeno nižim zemljištem. Ova lesna tvorevina kao reljefni oblik dominira u jugoistočnoj Bačkoj nad nižim geomorfološkim članovima – rečnom terasom i aluvijalnim ravnima Dunava i Tise. Prosečna visina zaravni je oko 120 metara n. v., a najveća apsolutna visina dostiže 130 m, dok je najmanja 111 m. Istočni i jugoistočni deo zaravni nešto je većih visina nego severozapadni deo između Mošorina i Vilova.

Po morfometrijskom kriterijumu, rečna terasa predstavlja treći geomorfološki član u Bačkoj. Na prvi pogled deluje jednostavno. Opkoljava srednjobačku lesnu zaravan sa istočne južne i zapadne strane. Istočna je između lesne zaravni i aluvijalne ravni reke Tise, a južna i zapadna između lesne zaravni i aluvijalne ravni Dunava. Na nekin način se kao posebna celina može izdvojiti, pre svega genetski a i zbog svog položaja, Titelska rečna terasa koja opkoljava Titelski breg.

Aluvijalne ravni Dunava i Tise i njihovih većih pritoka predstavljaju najniži i genetski najmlađi geomorfološki član Bačke. U Bačkoj, aluvijalna ravan Dunava se javlja u dva nivoa – viši deo predstavlja aluvijalnu terasu, a niži inundacionu ravan Dunava. Na pojedinim mestima, granice ova dva člana nisu jasno izražene. U celini, aluvijalna terasa je nagnuta prema Dunavu i u pravcu njegovog oticanja sa visinama od 84 metara kod Bogojeva do 79 metara kod Titela. Kada je reč o inundacionoj ravni, pravac pružanja je isti kao i pravac oticanja Dunava. Njena širina nije svuda ista te u blizini Sombora oko 26 kilometara dok na primer kod Novog Sada i Petrovaradinske tvrđave samo 0,7 km. Nadmorska visina ravni se kreće od 85 metara kod Bačkog Monoštora do 76 m kod Titela. Aluvijalna ravan Tise za razliku od Dunavske, ima samo jedan nivo koji je nagnut od severa ka jugu, u pravcu oticanja Tise. Širina joj varira od 4 do 20 metara, a karakterišu je brojna suženja kao što su između Martonoša i Krstura, Sente i Čoke, Ade i Padeja, Bečeja i Novog Bečeja, između kojih su velika proširenja. Ravan je od više terase niža od 6 do 8 metara. Najveću apsolutnu visinu ima kod Segedina, 82 m a najnižu 76 m kod Titela.

Pripremio: Miloš Ostojić

Literatura:

Bukurov, B. (1953). Geomorfološke crte južne Bačke. Srpska akademija nauka. Beograd.

Bukurov, B. (1975). Fizičko-geografski problemi Bačke. Srpska akademija nauka i umetnosti. Beograd.

Bukurov, B. (1978). Bačka, Banat i Srem. Matica Srpska. Novi Sad.

Marković, S. (2000). Paleogeografija kvartara na terenu Vojvodine. Prirodno-matematički fakultet. Institut za geografiju. Novi Sad. (doktorska disertacija).

Marković, J., Pavlović, M. (1995). Geografske regije Jugoslavije (Srbija i Crna Gora). Savremena administracija. Beograd.

Davidović, R., Miljković, Lj. i Ristanović, B. (2005). Reljef  Bačke. Prirodno-matematički fakultet. Departman za geogafiju, turizam i hotelijerstvo. Novi Sad.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here