SHARE

Specifičan istorijski razvitak Crnogorskog primorja, uvijek pod jačim uticajem kulturno razvijenih krajeva Mediterana i zapadne Evrope, uslovio je da ovaj dio Crne Gore ima i bogatu društvenu mrežu osnovu za razvoj turizma. Stari grad u Ulcinju je jedna od najstarijih arhitektonsko-urbanističkih cjelina na Jadranu. Jedinstveno je mišljenje da Stari grad sa svojim ilirskim bedemima, Citadelom, sklopom uličnih mreža, pijacama i trgovima, pojedinim blokovima kuća i vrijednim arhitektonskim objektima, a naročito gradskim pejzažom, siluetom i urbanističkom plastikom predstavlja u cjelosti kulturno-istorijski spomenik od neprocjenjivog značaja.

Izgrađivan tokom 2,5 milenijuma i u različitim ekonomskim, vojnim i kulturnim uslovima. Riječ je o antičkom gradu sa slikovitim srednjovjekovnim, uskim i krivudavim ulicama, gusto zbijenim dvospratnim i trospratnim kamenim kućama i sa dekorativnim elementima renesansnog i baroknog stila, te nizom veoma vrijednih građevina iz osmanskog perioda.

Najstariji ostaci bedema grada potiču iz ilirskog perioda. U VI vijeku grad dobija dvije kapije: donju (istočnu), u koju se u Grad ulazi sa mora, i gornju (zapadnu) za ulazak sa kopna. U muzeju grada su posebno vrijedni pažnje antičko postolje sa grčkim natpisom boginji Artemidi na kojem piše “TO KOINON TON LATOMON APTEI (D) I TI ELAFAVOLOI” (Zajednica kamenorezaca podiže Artemidi Elafavoli), zatim jedna antička kameja sa predstavom boginje Atine sa kacigom i dvije sjekire iz bronzanog doba skadarsko-dalmatinskog tipa.

Na gornjem, najvišem platou uzdiže se Citadela sa moćnom kulom, koja dominira ne samo Starim gradom, već čitavom okolinom. Tradicija je pripisuje posljednjim Balšićima, moćnoj porodici iz okoline Skadra, čija je prijestonica Ulcinj bio krajem XIV i početkom XV vijeka. Osmanlije su preuredili i podigli treći sprat Kule Balšića i kuglasti svod u prizemlju. Sa tri strane ove građevina gleda na more. Ona nesumnjivo predstavlja jedan od najreprezentativnijih objekata srednjevjekovnog graditeljstva u Crnoj Gori. Sada uglavnom služi kao galerija ili prostor gdje se održavaju pjesničke večeri.

Vjeruje se da se u „Palati Venezia“ nekada nalazila rezidencija mletačkog upravnika Ulcinja. Zbog njene ljepote i funkcionalnosti i kasniji upravitelji su taj objekat koristili kao dvor. Ovaj ekskluzivni objekat sada služi za izuzetno ugodan smještaj i boravak gostiju, posjetilaca Ulcinja, mjesto održavanja konferencija, seminara, treninga, izložbi i raznovrsnih manifestacija.

Ispred crkve-džamije u Starom gradu nalazi se mali trg, nekada Trg robova. Ograđen je voltovima, jer je od sredine XVII vijeka, Ulcinj postao značajna pijaca robova koje su zarobljavali ulcinjski gusari. Većina robova bili su iz Italije i iz Dalmacije. Ulcinjski gusari su na obalama Apulije i Sicilije uglavnom pljačkali bogate vile, a sa sobom su odvodili njihove vlasnike koje su potom prodavali kao robove. Ulcinjani su roblje držali kao zarobljenike i nijesu se njima koristili kao radnom snagom, već da bi dobili otkup od srodnika, prijatelja ili zemljaka uhvaćenih ljudi. Za to im je bilo potrebno da omoguće robovima da se jave svojim kućama ili rođacima, kako bi porodica ili opština saznali da se njen član nalazi u ropstvu u Ulcinju kako bi došli da ga otkupe. 

Od sredine XVIII vijeka mijenjaju se i ukusi, pa dvorjani sve više traže robove iz Afrike. Svoje robove Ulcinjani su često kupovali na obalama sjeverne Afrike. Oni bi potom bili preprodavani ili dovođeni u Ulcinj, gdje bi ubrzo postajali slobodni građani i bavili se zemljoradnjom i pomorstvom. Mala zajednica njihovih potomaka živi i danas u Ulcinju.

Po legendi, u Ulcinju je krajem XVI vijeka robovao i slavni španski pisac Miguel de Servantes. Neki istraživači su u Dulčineji od Toboza, glavnoj junakinji romana, prepoznali Ulcinjanku. Naime, njegovo znamenito djelo “Don Kihot” je nastalo poslije Servantesovog robovanja u Starom gradu, koji se u romanskim državama, kako tada tako i danas, naziva Dulcinjo. Narodno predanje pominje izvjesnog Serveta, čija se sudbina, ali i osnova imena, poklapa sa Servantesovim. Šetnja kroz mnoge tekstove odvešće nas do saznanja da je 24-orogodišnji Servantes dopao robije “jednog dana 1575. godine kada su tri ulcinjska leuta (brzi gusarski čamci) pod komandom strašnog kapetana Arnauta Mamija napali neku špansku fregatu u Sredozemnom moru. U krvavom obračunu, gusari su savladali ratoborne Špance i brod sa zarobljenicima dovezli u svoju luku. Među zarobljenicima je pronađen i jedan sa posebnom preporukom španskog kralja. To je značilo da se radi o vrijednom robuza koga je, prema procjeni vlasnika, trebalo uzeti dosta zlata”. Mještani su ga nazvali Servet, što je, zanimljivo, osnovica imena kasnije slavnog Španca. Njegovo ponašanje se pratilo sa posebnom pažnjom. Ovaj bi rob, primijetili su Starograđani, do kasno u noć ostajao budan u svojoj ćeliji, stalno nešto razmišljao i zapisivao. Danju je, interesantno, uvijek pjevao, pa su djevojke često izlazile na prozore da ga slušaju. Jednoj djevojci, kaže predanje, to nije bilo dovoljno, pa je svaki put kada bi rob Servet pošao u šetnju dozvoljenim stazama, išla za njim. I tako se rodila ljubav između mještanke i nepoznatog roba. Nakon nekoliko godina, jedan je stranac donio mnoštvo novaca i oslobodio roba, koji je sa sobom poveo i lijepu Starograđanku. Po drugom predanju, vlasnik je Miguela odveo u Alžir, odnosno u Berberiju, sa kojima su Ulcinjani imali bliske veze. Kupio ga je jedan od najsvirepijih tamošnjih glavara, izvjesni Hasan-aga. Odatle je Servantes uspio da se izvuče zahvaljujući španskim fratrima koji su otkupljivali zemljake zarobljene po Mediteranu. Za Miguela su morali da izbroje 500 zlatnih talira i tako je on, kako se navodi, poslije pet godina teškog robovanja, stupio na špansku zemlju. Nakon toga će uslijediti “Don Kihot” i priča o Dulčineji, odnosno Ulcinjanki. Nepobitna je činjenica da se prije nego što je oslobođen u septembru 1580. g. i krenuo za Španiju Servantes branio od optužbi da je sarađivao sa berberskim gusarima. Možda je sa njima došao do Ulcinja ili je od njih ili drugih zarobljenika slušao priče o „luci Dolcigno“, sa druge strane mora. Ova priča ili legenda ovjekovječila je ime Ulcinja.

Lijep ugođaj je svakako i posjeta Svjetioniku, a nezaboravno osmatranje morske pučine i čitavog područja sa brda Mavrijan. Sa njegovog vrha, kada je lijepo vrijeme i dobra vidljivost, pruža se pogled od Otrantskih vrata do Palagruže.

Stari, praistorijski grad Šas ili Svač se nalazi na vrhu brežuljka (85m) koje se pruža sjeverno od Šaskog jezera, i ima pogled na cijelo područje oko delte Bojane. Najranije otkriveni ostaci govore da je prvo naselje u Svaču formirano u četvrtom vijeku prije nove ere, odnosno da su ga osnovali Iliri. Nova faza njegove gradnje vezuje se za šesti vijek nove ere, a završava polovinom sedmog, kada grad strada u najezdi Avara. U vrijeme kada je kroz njega prolazio stari put Olcinijum-Svacijum-Skodra. Svač je dosegao vrhunac svog razvoja u srednjovjekovnom periodu, iako je nekoliko puta bio okupiran od strane različitih osvajača. Tada je postao episkopski grad, a po veličini, bio je veći nego Kotor u tom periodu. Na ovom prostoru je početkom XVII vijeka još živjelo oko 700 ljudi. Svač je, po legendi, imao crkava koliko i godina dana. Istina je, međutim, da je ovdje pronađeno samo petnaestak ostataka srednjovjekovnih crkava, od kojih su dvije, iako uništene, monumentalne. Crkva Svetog Jovana (Šen Gjoni) je nastala krajem XIII vijeka unutar tvrđave. Druga crkva, Sveta Marija je sagrađena u XIV vijeku izvan tvrđave, prema sjevero-istoku. Bila je duga 16,6 m, široka 7,1 m i izgrađena je u gotskom stilu. Uzimajući u obzir drugačiji stil gradnje, naučnici vjeruju da je ona ustvari bila manastir. Sve crkve u Svaču su bile ukrašene arhitektonskom dekoracijom.

Poput drugih srednjovjekovnih gradova, Skadra, Ulcinja i Drištija, Svač je kovao sopstveni metalni novac sa natpisom „sovacii civitas”. Ovaj novac je od posebnog značaja, jer pokazuje kako je taj grad izgledao u renesansnom stilu, sa zgradama na tri sprata, kolonadama i kulama. Danas Svač spada u kategoriju najpoznatijih „mrtvih gradova” na istočnoj obali Jadrana i predstavlja neiscrpno vrelo za arheologe.

Najstarija džamija u Ulcinju je katolička crkva Sv. Marije podignuta 1590. godine, a od 1693. godine je pretvorena u džamiju. Njena vjerska funkcija prestaje 1878. godine, kada je Ulcinj vraćen Crnoj Gori, džamija je pretvorena u muzej, sačuvana je jedna trećina minareta koji je srušen. Namazdjeh džamija, čiji je ktitor bio Sulejman Muljajić je podignuta 1728. godine. Preko puta nje je podignuta Sahat-kula 1754. godine.

Crkva Sv. Josipa – nalazi se u naselju pod Bijelom gorom. Sagrađena je 1875. godine kao katolička jednobrodna crkva sa 3 zvonika. Gradnja toga hrama trajala je veoma dugo. Crkva Sv. Josipa je poslednji objekat sagrađen na području Ulcinja u vrijeme otomanske vladavine.

Crkva Sv. Vasilija – nalazi se na lokaciji Zelenike Zoganje. Crkva Sv. Vasilija je pravoslavni hram podginut krajem XVIII vijeka. Crkva obiluje tradicionalnom ornamentikom.

Crkva Sv. Đorđa – to je katolička crkva koja se nalazi u blizini ušća rijeke Bojane. Prema pisanim nalazima, crkva Sv. Đorđa potiče iz XIX vijeka.

Crkva Bratica – nalazi se u istoimenom mjestu. Crkva Bratica je katolički hram, sagrađen početkom XX vijeka.

Crkva u donjoj Klezni– nalazi se u mjestu Donja Klezna, nekoliko kilometara udaljenog od Ulcinja. Crkva je vlasništvo katoličke nadbiskupije, a podginuta je u XIX vijeku.

Saborna crkva Sv. Nikole– nalazi se u ulcinjskom mjestu Meterizi. Iako je podginuta 1890. godine, prema istorijskim dokumentima, na njenom mjestu se još u XV vijeku nalazio pravoslavni manastir posvećen Sv. Arhanđelu Mihailu.

Crkva Sv. Jovana – nalazi se u blizini Svača, nekadašnjeg grada. Crkva Sv. Jovana, podginuta je 1300. godine, kao katedralna crkva. Taj hram nalazi se na temeljima mnogo starije crkve koju su još u davna vremena srušili Mongoli.

Franjevačka crkva Sv. Marije – nalazi se u mjestu Svač. To je hram koji je prema nekim podacima, napravljen najvjerovatnije nakon 1300. godine.

Pašina džamija – nalazi se u samom Ulcinju. To zdanje potiče iz turskog perioda. Pašina džamija podignuta je 1719. godine, i zadužbina je Klič Alije iz Carigrada. Uz samu džamiju nalazi se i hamam, jedini objekat takve vrste u cijeloj Crnoj Gori. Hamam se sastoji se od jednog pomoćnog objekta i kupatila.

Džamija vrh Pazara – podignuta je u XVIII vijeku. Taj hram u osnovi predstavlja pravougaonu džamiju sa osmougaonim minaretom. Iako je tokom zemljotresa 1979. godine Džamija vrh Pazara, dosta oštećena, na temeljima postojeće danas se nalazi nova džamija.

Džamija Meraja – predstavlja tipičnu mahalsku džamiju. Podignuta je u XVII vijeku.

Džamija Ljamit – nalazi se u naselju Nova mahala. Podginuta je u XVIII vijeku. Zidana je od lomljenog kamena i krečnog maltera. Džamija Ljamiz ima pravougaonu osnovu sa minaretom. Zemljotres koji se dogodio 1979. godine tu džamiju je strašno oštetio, tako da je ona ubrzo sanirana, te danas predstavlja jedno potpuno novo zdanje za istoričare.

Stari grad Bar smješten je u zaleđu prostranog Barskog polja, na oko 5 km od morskog zaliva. Njegova prirodna podloga je koso zaravnjena krečnjačka stijena površine oko 4 ha sa najvisočijom kotom od 151 metar nadmorske visine. Grad je bio zaštićen prirodnim defanzivnim položajem. Odsječen sa južne i istočne strane provalijom u koju je svoje korito usjekla rijeka Bunar, od pogleda sa mora, sa južne strane ga zaklanja brdo Sv. Vido.

Relativno pogodnim putevima se vezuje ne samo za mjesta u svom neposrednom zaleđu, već se preko Skadra i Duklje, odnosno Ribnice, uklapa u razgranat saobraćajni sistem – Via de Zenta – kojim je Zetsko primorje bilo povezano sa centralnim oblastima Balkana. Glavnu prepreku pri njegovom povezivanju sa zaleđem predstavljao je planinski vijenac koji formiraju Rumija, Lisinj, Sutorman. Rječica Bunar, koja protiče neposredno ispod Bara, a koja u svom donjem toku dobija ime Rikavac, omogućila je, međutim, da se njenim klancem prodre duboko u masiv Rumije i da se, preko Bijelih skala, oštrog i teškog prevoja, prebaci na suprotnu stranu, prema Skadarskom jezeru. Put za Skadar išao je preko Livara i Krajine, sada Ostrosa, padinama Rumije, a odatle se dalje približavao jezeru, pa je dobar pješak cjelokupno odstojanje od Bara do Skadra mogao da pređe za 8 sati, odnosno za obdanicu hoda. Srednjovjekovni Bar nije bio na morskoj obali i ovaj izuzetak je imao svojih mana ali i prednosti. Prednost je bio što je bio pošteđen napada sa mora ali ga je to lišilo pogodnosti lučkih mjesta, pa nije u većoj mjeri živio od pomorskog prometa. Zbog toga se on oslonio na prilično plodnu okolinu i na urbanu djelatnost, trgovinu i zanatstvo. Najisplativije se trgovalo sirovim metalima, tkaninama i maslinovim uljem. Plodno polje bliže Baru manje je korišćeno za proizvodnju žitarica koje su većim dijelom uvožene, pa je tlo zemlje bilo prekriveno bogatim stablima masline, vinovim lozama i narom. Od maslinarstva je stvaran najveći privredni dohodak. Pretpostavlja se da je Bar u XV vijeku imao od 80.000 do 100.000 stabala od kojih je većina tada bila stara i više stotina godina. Pored vodeničnih mlinova za mljevenje maslina koji su se nalazili na rijeci Bunar, mlinovi pokretani snagom životinja i ljudi nalaze se još uvijek u većem broju objekata u Baru. Grad se naziva Antibarum, Antibaris ili Antivari, što ostaje njegov srednjevijekovni naziv na poveljama i dokumentima. Prvi slovenski pomen grada, u obliku imena Bar sa pridjevom slavni, djelo je Stefana Prvovjenčanog iz 1216. godine, u žitiju svoga oca, Stefana Nemanje. U Baru je nastao od pera biskupa Grgura Ljetopis popa Dukljanina, prvi istorijsko-literarni spis u južnih Slovena.

Značaj grada kroz istoriju može se potvrditi i činjenicom da je u njemu vjekovima kovan novac. Od Stefana Uroša Nemanjića i u periodu Balšića kovan je novac u dva tipa i više varijanti. Poznata je 31 varijanta folara i 19 varijanti polufolara iz perioda Đurđa Stratimirovića II Balšića. S obzirom da su Mlečani gradu ostavili ovu privilegiju, vjerovatno se krajem XV vijeka pojavljuju barsko-mletački bagatini, od čistog bakra.

Uprkos slomu Osmanske armade na Sredozemlju 1571. godine, kada je mletačko brodovlje u Lepantskom zalivu porazilo flotu admirala Kapudan paše, Osmanlije su uspjeli da iste godine zauzmu Bar i Ulcinj. Bar od tada podpada pod vlast skadarskog sandžakata sve do 1878. godine kada ga oslobađaju Crnogorci. Po oslobođenju od Osmanlija, grad je napušten, dok će se u naselje formirati u podgrađu, današnjoj čaršiji.

Dvorac kralja Nikole u Baru je izgrađen 1885. godine. Projekat ovoga dvorca napravio je Josip Slade. Urađen je u više arhitektonskih stilova.

U Starom Baru su najznačajnije tri džamije, koje su dobile imena po turskim sultanima. One nijesu očuvane. Džamija sultan Selima II (1566-1574 g.) je podignuta u periodu od 1571-1574 godine.  Džamija sultana Murata III (1574-1595 g.) je završena 1595. godine. Srušena je u eksploziji 1912. godine. Nosi naziv orta-sretna, to je u suštini crkva koju su Turci pretvorili u džamiju. Džamija sultana Ahmeta III naziva se Ahmet begova džamija ili Londža, podignuta je u vrijeme njegove vladavine (1703-1730 godine). Stradala je u eksploziji 1912. godine. Omer Pašića džamija, mesdžit, ozidana je od kamena, više puta je renovirana: 1971. 1979. i 1986. godine.

U Starom Baru, na tri kilometra od centra grada, smješten je monumentalni Islamski kulturni centar Bar sa džamijom Selimijom, koji je najveća građevina ove vrste u Crnoj Gori i jedna od najvećih na Balkanu. Izgradnja centra i džamije počela je 2002. godine, na zemljištu koje je vakuf-vlasništvo Islamske zajednice, a zavještala ga je Fatima Omerbašić, još u XIX vijeku, za potrebe džemata Tuđemili. Novac je na početku prikupljan od mještana, vjernika donatora, te privrednika i barskih iseljenika iz Sjedinjenih Američkih Država i zapadne Evrope. Dovršetak objekta džamije, prostora kulturnog centra, njegovo uređenje i opremanje u potpunosti je finansiran sredstvima koje je obezbijedila Turska agencija za saradnju i koordinaciju (TIKA). Objekat kulturnog centra i džamije pripadaju jedinstvenom džamijskom kompleksu, kapaciteta do dvije hiljade klanjača, čija izgradnja, kao i namjena i funkcija prevazilaze karakter molitvenog objekta. Džamija nosi ime Selimija, u spomen na prvu izgrađenu džamiju u Starom gradu, od koje danas postoje sačuvani temelji.

Džamija Selimija vidi se iz skoro svakog dijela Starog Bara. Dvije munare visine su po 42 metra, dok je džamija površine 900 metara kvadratnih.Osim molitvenog prostora, u Islamskom kulturnom centru nalazi se veliki broj sadržaja. U lijevom krilu centra smješteni su muška i ženska abdesthana, kao i prostor za garderobu, višenamjenska sportska i kongresna hala. U desnom krilu nalaze se učionice i informatički kabineti, kancelarije za vjerske službenike i administraciju Odbora, dječiji vrtić sa modernom opremom i igralištem, musafirhana i muhabethana, kao i gasulhana sa modernom opremom.U lijevom krilu centra nalaze se restoran sa orijentalnom kuhinjom, apartmani za goste, sala za šerijatsko vjenčanje, sala za simultano prevođenje, butik sa vjerskim rekvizitima. Ispred centra je napravljen veliki parking. Ukupna površina džamije i pratećih sadržaja, bez parking prostora iznosi oko četiri hiljade kvadratnih metara.

Hram Sv. Jovana Vladimira se nalazi u samom centru grada, nedaleko od morske obale. Ima površinu od 1200 m² i visinu 41 metar. Karakteristike hrama su da je freskopisom oslikano 4.860 kvadrata, izrađen je mermerni ikonostas dužine 18,5 m. i postavljen podni mozaik od 550 m², a hram ima sedmoro bronzanih i devet drvenih vrata. Na centralnoj kupoli je naslikano Vaznesenje Gospodnje dok je u donjoj zoni kupole oslikana je Bogorodica sa 12 apostola, zatim četiri Jevanđelista, što ukupno čini 600 m² fresaka. U centru priprate oslikana je freska silaska Svetog Duha na apostole i predstavljeni su svi zemaljski narodi. Hram je podignut u čast Sv. Jovana Vladimira – prvog sveca i zaštitnika grada Bara. Tri su osnovna znamenja njegovog hiljadugodišnjeg duhovnog prisustva na ovim prostorima: Ostaci manastira Prečiste Bogorodice Krajinske u kojem su se mošti Svetog Kralja nalazile do 1215 godine, Krst Svetog Jovana Vladimira kao i Legenda o Vladimiru i Kosari.

Legenda o Vladimiru i Kosari – Najstarija i najljepša ljubavna priča u crnogorskoj istoriji odnosi se na Vladimira. Tokom rata sa Bugarskom 998, godine zarobljen je od strane bugarskog cara Samuila i zatvoren u zatvoru u Prespi. Milosrdna careva kći Kosara je obilazila robove i svaki dan im donosila hleb i vodu. Zaljubila se u Vladimira i nagovorila oca da joj dopusti da se uda za zatvorenika. Car je ispunio želju svoje kćeri. Kada se vratio u domovinu Kralj Vladimir je postao vrlo popularan među svojim sunarodnicima, tako da je Samuilov nasljednik, car Vladimir odlučio da ga uništi. Namamio je Vladimira do Prespe, šaljući mu drveni krst kao garanciju za njegovu sigurnost, a onda ga je ubio. Zbog ovog gnusnog čina širio se kult Vladimira, tako da je Vladislav dozvolio Kosari da preveze Vladimirove posmrtne ostatke do manastira Prečista Krajinska na Skadarskom jezeru gdje je pokopan uz drveni krst. Ovdje je Kosara provela preostale dane kao monahinja pod imenom Teodora, a pokopana je uz svog supruga.

Krst Svetog Vladimira je vijekovima sačuvan kao najveća relikvija bratstva Andrović. Svake godine na Trojičin dan u znak poštovanja prema kralju Vladimiru krst se iznosi na vrh planine Rumije gdje je postojala crkva posvećena Svetoj Trojici koju su Turci uništili, a ovaj krst je neoštećen pronađen u ostacima. Procesija koja nosi krst poštuje običaj da svaki član povorke treba da ponese po jedan kamen jer vjeruju da će se crkva obnoviti kada bude bilo dovoljno kamenja. Učesnici povorke su ljudi iz tri vjere.

Barski trikonhos – to je zapravo crkvena građevina, koja prema nekim istorijskim izvorima datira jos iz VI vijeka, odnosno iz perioda vizantijskog cara Justinijana. Nalazi se u samom centru Bara u naselju Topolica. Očuvani zidovi te crkvene građevine imaju oko 1 metar dužine. Zanimljivo je istaći, da su do sada u nekoliko navrata na mjestu gdje se nalazi Barski trihonkos, vršena razna istraživanja. Prilikom nedavnih istraživačkih radova, tamo su pronađeni fragmenti dekorativne kamene plastike i nekropole.

Crkva Sv. Tekle – ta građevina je sazidana u XIII vijeku, od lomljenog kamena. Nalazi se u mjestu Sutomore, predgrađu Bara. Najprije je crkva Sv. Tekle bila pravoslavni vjerski objekat, da bi nakon nekoliko vremena dobila i drugi katolički objekat. Crkva Sv. Tekle i danas ima dva oltara, a posjećuju je kako pravoslavci, tako i građani katoličke vjeroispovjesti. Takođe, na groblju crkve, sahranjuju se pripadnici obije konfesije.

Balšići su druga po redu crnogorska srednjovjekovna dinastija. Gospodarili su Zetom od 1360. do 1421. godine. Poslednju četvrtinu XIV vijeka (1371. g. do kraja njihove vladavine), obilježio je polet graditeljstva na Skadarskom jezeru, većim dijelom na njegovim ostrvima: Starčevo, Beška, Tophola i Moračnik; a manjim dijelom na obali: Prečista Krajinska u Krajini; kao i na jedan sasvim mali dio morske obale na Praskavici u Paštrovićima. Najstariji manastir iz perioda Balšića na jezeru je Starčevo. Izgrađen je između 1376. i 1378. g. Posredne podatke o vremenu njenog nastanka pruža Prolog, jedan od dva danas sačuvana rukopisa, nastala u prepisivačkom centru na Starčevu. U zapisu iz Prologa pominje se i sveti starac Makarije, što navodi na pomisao da bi on mogao imati posebnih zasluga za podizanje manastira, dok mu je ktitor, po svemu sudeći, bio sam Đurađ Balšić. Manastir Starčevo poznat je kao veoma plodan prepisivački centar. Danas su poznata dva rukopisa, jedan Prolog, nastao sedamdesetih godina XV vijeka, koji se čuva u Berlinu i jedno Četvorojevanđelje iz istog perioda, koje se nalazi u Veneciji. Crkva na Starčevu je malih dimenzija, smještena u manastirskom dvorištu uz samu stijenu što je čuva od sjevernih vjetrova. Zidana je od finog klesanog kamena složenog u pravilne horizontalne redove. Pod je svojevremeno bio načinjen od opeka složenih u formi „riblje kosti“, koje su u novije vrijeme zamijenjene rezanim kamenim pločama, takođe složenim u formi „riblje kosti“, što predstavlja zanimljivost za turiste. Sačuvani tragovi fresko maltera svjedoče da je unutrašnjost crkve bila živopisna. U dnu centralne apside, ispod prozora, izidano je episkopsko sjedište, često obilježje, katedralne crkve, što navodi na mišljenje da je tu, bar neko vrijeme, bilo sjedište zetskog episkopa. U južnom paraklisu otkriveno je nekoliko grobova. Tu se nalazi grob štampara Božidara Vukovića. Obavljena istraživanja u južnom paraklisu otkrila su još jednu zanimljivost. Naime, uz zapadnu stranu groba Božidara Vukovića, ukopan je još jedan grob, što govori da je grob na ovom mjestu bio ukopan prije njegove gradnje.

Nedaleko od Starčeva na ostrvu Beška podignuta je crkva Sv. Đorđa. Iako pisani izvori ne govore ko je bio njen ktitor, smatra se da je to zadužbina Đurađa II Balšića. Tome ide u prilog sama posvjeta hrama svetitelju imenjaku ovog zetskog vladara, kao i činjenica da je u njenoj neposrednoj blizini podigla svoju grobnu crkvu njegova žena Jelena, nakon što je umro i njen drugi muž Sandalj Hranić. Zna se da je vodila brigu o crkvi Sv. Đorđa, plaćala njenu opravku i darivala bogoslužnim predmetima. Crkva je podignuta u dvije zadnje decenije XIV vijeka, a u svakom slučaju prije smrti Đurađa. Crkva Sv. Đorđa je srednje veličine, ali je znatno veća od Starčevačke. Majstor ove crkve se dobrim dijelom ugledao na crkvu na Starčevu, mada je napravio nekoliko znatnih odstupanja. Zapadna fasada je pažljivo zidana od ostalih djelova crkve. Iznad nje se uzdiže „zvonik na preslicu“, sa tri okna, koji daje pečat cijeloj građevini.

Glavni graditelj, pozvan vjerovatno sa primorja, ostavio je svoje jasne tragove u načinu zidanja kamenom, u oblicima zvonika na preslicu, u crtežu šiljastog vijenca nad polukružnom linetom portala, naročito u konstrukciji rebrastog svoda. Svi ti segmenti su građeni u gotičkoj stilizaciji. Graditelj se koristio ranijim rešenjima sa Starčeva prilikom rada na izvjesnim pojedinostima, a sa Starčeva je pozajmio oblik kubeta, geometrijsku čistotu masa i bradu otvora.

U manastiru Beška odvijala se intezivna prepisivačka djelatnost. U ovdašnjem skriptorijumu nastali su čuveni šestodnijev iz 1441/2 godine i Gorički zbornik iz iste godine. Crkva je bila živopisana.

Manastir na Moračniku se u pisanim izvorima prvi put pominje u jednoj povelji Balše III iz 1417. godine, kojom manastiru daruje jedno gumno soli, što bi moglo da ukaže na mogućnost da je sam darodavac mogao biti i ktitor crkve. Ovo bi istovremeno moglo da znači da je crkva podignuta između 1404 i 1417 godine, budući da je Balša III stupio na prijesto 1403. godine, dok je povelja pisana 1417. Ovakva crkva odlikuje se po neuobičajeno niskim apsidama. Crkva je građena pritesanim kamenom poređanim u pravilne redove. U prozorima su pronađeni ostaci fresaka, po čemu se može zaključiti da je čitava crkva bila živopisana. Uz zapadnu fasadu, naknadno je bila podignuta priprata. Sa njene južne strane, duž zapadnog traveja nalazila se kapela sa polukružnom apsidom i jednom nišom. Na jugozapadnom dijelu podignuta je četvrtasta kula sa četiri sprata, koja je imala odbradbenu ulogu, a u jednom dijelu se stanovalo. Svi su izgledi da je na njenom drugom spratu postojala kapela zasvedena krstastim svodom.

Najveća crkva trikonhalnog oblika na Skadarskom jezeru je Bogorodica Krajinska sa crkvom Uspenja Bogorodice, nedaleko od mjesta Ostros, udaljen 22 km od Virpazara.Osnivanje crkve vezuje se za početak XI vijeka i zetskog kneza Jovana Vladimira, koji je tu, kako o tome obavještava pop Dukljanin, bio sahranjen poslije njegovog pogubljenja u Prespi. Smatra se da je Balša III bio ktitor u obnovi ili proširenju starije crkve. Građena je od pritesanog kamena karakterističnog za promorsko graditeljstvo. Najbolje očuvana građevina u manastirskom sklopu je kula. Crkva je bila živopisana, o čemu svjedoče fragmenti fresaka nađeni u južnoj konhi i na soklu sjevernog zida oltarskog prostora. Pretpostavlja se da je manastir srušen u XVII vijeku u pohodima Sulejman paše Bušatlije, Skadarskog vezira. U njoj se prepoznaju 3 arhitektonska stila: svetogorski, primorski sa gotikom i raški stil.

Crkva Sv. Bogorodice  se nalazi na ostrvu Gorici ili Beški, u Skadarskom jezeru. To je svakako najljepše zdanje iz vremena vojvode Stefana Crnojevića. Crkva je završena 1439. g., a u njoj je sahranjena Jelena Balšić.

U crmničkom selu Donji Brčeli je manastir Sv. Nikole. Podigla ga je Jelena Balšić početkom XV vijeka. Imao je veliki značaj i u vrijeme Šćepana Malog, koji je poslije ubistva sahranjen pored manastira. Prema natpisu na mermernoj ploči iznad crkve, na kojoj je grb knjaza Nikole i njegov monogram, vidi se da je manastir Knjaz obnovio 1861. godine. Manastir u Gornjim Brčelima podigao je vladika Danilo Petrović na početku XVIII vijeka.

Pored pomenutih manastrira u Krajini i Crmnici ima više seoskih crkava vrlo poznatih po arhitektonskom izgledu ili kulturnom bogatstvu očuvanom u njima. Takva je crkva Sv. Bogorodice u Gluhom Dolu, podignuta u XV vijeku a obnovljena 1875. godine, crkva Sv. Jovana u selu Donja Seoca, podignuta krajem XVIII vijeka , crkve Sv. Jovana i Sv. Mihaila u Sotonićima, podignute krajem XVIII vijeka i dr.

Prepremila: Bojana Ćetković

Literatura:

Radojičić, B. (2002): Geografija Crne Gore – Društvena osnova – DANU, Podgorica.

Radojičić, B. (2015): Crna Gora – Geografski enciklopedijski leksikon, Nikšić.

Kasalica, V. (2008): Kulturna baština Crne Gore, Kulturni centar, Bar.

Radović, M. (2010): Turistička geografija Crne Gore, Fakultet za turizam, hotelijerstvo i trgovinu, Bar, Fakultet za turizam i hotelijerstvo, Kotor.

Prostorno-urbanistički plan opštine Ulcinj 2020. Podgorica, novembar 2013.

Prostorno-urbanistički plan opštine Bar 2020. Podgorica, novembar 2013.

www.bar.me

www.meteo.co.me

www.ul.me

www.ulcinj.travel

www.starigrad.com

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here