SHARE

Specijalni rezervat prirode „Deliblatska peščara“ se nalazi u jugoistočnom delu Panonskog basena i AP Vojvodine. Prostorno se nalazi na teritoriji opština Alibunar, Vršac, Požarevac, Bela Crkva i Kovin (Zavod za zaštitu prirode, 1998). Obzirom da joj granice nisu jasno određene podaci za veličinu Peščare se razlikuju od autora do autora (Davidović i sar., 2003). Jovan Cvijić (1926) pod Deliblatskom peščarom podrazumeva čitav kompleks peska i peskovitog lesa u južnom Banatu na prostoru između Dunava, Deliblata, Kovačice, Samoša, Alibunara i Karaša. B. Ž. Milojević (1949) procenjuje dimenzije Peščare na 60 km dužine, dok joj najveća širina dostiže 25 km na jugoistoku i 20 km na severozapadu (Davidović i sar., 2003). Bukurov (1953) iznosi podatak da se Peščara prostire na oko 300 km2, dostiže dužinu od 35 km dok joj maksimalna širina iznosi do 15 km (Butorac i sar., 2002).

Prema Bukurovu (1953) peščana prostranstva su nekada zauzimala veći prostor nego danas pružajući se u dužini od 60 km i širini od 25 km i da su očuvani peskovi suženi na južni deo nekadašnjeg većeg prostranstva. Peščara je smeštena između Dunava i zapadnih padina planine Karpata. Glavne peščane mase oblika izdužene elipse smeštene su u srcu plodnih lesnih poljoprivrednih površina (Drakulić, 1969a). Ograničena je naseljima Dubovac, Deliblato, Mramorak, Vladimirovac, Banatski Karlovac, Grebenac, Kajtasovo i Banatska Palanka. Jedino naselje u Peščari je selo Šušara, dok se na samu granicu, u jugozapadnom delu naslanja selo Šumarak. Severozapadnu granicu prirodnog dobra čini put Pančevo – Vršac, a jugoistočnu reka Dunav. Peščaru presecaju asfaltni putevi Kovin-Bela Crkva, i Kovin–Uljma (Deliblato–Šušara) (Zavod za zaštitu prirode, 1998).

Geomorfološke granice Peščare predstavljene su lesnom zaravni – tzv. Južnobanatskim lesnim platoom koji opkoljava Peščaru sa svih strana osim sa jugoistočne gde se plato, kao i Peščara završava odsekom nad aluvijalnom ravni Dunava (Bukurov, 1954). Dine žutog i sivog peska sa maksimalnim visinskim kotama blizu 200 metara nadmorske visine (Pluc 192 m, Crni vrh 189 m) pravilnog su SZ-JI pravca prostiranja kao što je i ceo kompleks Peščare (Bukurov, 1953). Nadmorska visina Peščare kreće se od 75 m na Niskom pesku (63 m na Dunavu), pa do 192 m na krajnjem severozapadu (Pluc) (Drakulić, 1969a). Ipak, posmatrajući celokupnu teritoriju Specijalnog rezervata prirode, najviše tačke su na Zagajičkim brdima koja se nalaze na istočnom kraju rezrvata. Maksimalna apsolutna visina, prema topografskoj karti VGI razmere 1:25.000 iznosi 251 m (Lukić i sar., 2013).

Obuhvata dve celine, jugoistočni deo – Nisku peščaru, bliže Dunavu i severoistočni deo – Visoku peščaru, na kojoj su i danas mestimično očuvani otvoreni peskovi. Još pre jednog veka ovde su postojale morfološke tvorevine žutih peskova – dine kakve se danas vide u pustinjskim predelima (Butorac i sar., 2002). Peščana podloga se ne završava na severozapadnoj granici Specijalnog rezervata prirode već se proteže prema severozapadu još oko 30 km do sela Padine i Samoša (Drakulić, 1969a), tako Gavrilov i saradnici (2017) navode da se Banatska peščara pruža od Dunava na jugoistoku do naselja Kovačice i Samoša na severozapadu pokrivajući površinu od oko 600 km2.

U narednom tekstu će ukratko biti predstavljene osnovne fizičko-geografske karakteristike istraživanog područja kao što su geološke, reljefne, klimatske, hidrološke i druge.

Geološke karakteristike

Deliblatska peščara izgrađena je od eolskog peska nataloženog u najnovijoj geološkoj periodi – kvartaru. Kompleksno delovanje brojnih faktora uslovilo je pojavu različitih peskova u građi ove Peščare. Oni se razlikuju po mineraloškom sastavu, pedogenetskim procesima, morfološkom izgledu, mehaničkom sastavu, bonitetu, stepenu erozije i dr. (Davidović i sar., 2003).

Akumulacija peskova predstavlja kulminaciju izrazitog paleoklimatskog trenda aridizacije i zahlađenja koji se odvijao tokom pleistocena u jugoistočnom delu Panonskog basena. Tokom poslednjih 2,5 miliona godina na ovom prostoru egzistovalo je 5 faza: jezerska (rani pleistocen), jezersko-rečna (donji pleistocen), jezersko-barska (srednji pleistocen), starija rečna (gornji pleistocen) i mlađa rečna (holocen). Početak akumuliranja peskova vezan je za mlađi deo srednjeg pleistocena (Marković i sar., 2004).

Prema načinu postanka, peskovi Deliblatske peščare mogu se svrstati u priobalske peskove, koji se javljaju duž mora, okeana i jezera jer u njihovom sastavu dominira kvarc (70%), mada se javljaju i peskovi drugačijeg mineraloškog sastava. Zrnca su veličine od 0,15 do 0,34 mm (Letić, Malešević, 2004). Pedogenetski procesi na ovom prostoru, karakteristični za vlažnu klimu, uslovili su raspadanje nekih minerala, stvaranje gline, promenu boje peska, ispiranje kalcijum-bikarbonata i drugih minerala. U takvim uslovima dolazi do redukcionih procesa, pre svega u dubljim slojevima Peščare, a pod uticajem biljaka stvara se humus, posebno na prostorima pod travnim i šumskim pokrivačem. U Peščari ima najviše nevezanog peska (sa manje od 5% gline), znatno manje vezanog (10-15%gline), a najmanje ilovastog peska (sa više od 15% gline) (Davidović i sar., 2003).

Pod uticajem kiše (vlage), vegetacije, reljefa, vetra i podzemnih voda, na prostoru Deliblatske peščare obrazovane su sledeće vrste peska:

  1. crni pesak, sa dubljim humusnim horizontom;
  2. crni ilovasti pesak, od crnog se razlikuje po većem sadržaju gline;
  3. smeđi pesak, sa plićim humusnim horizontom;
  4. žuti pesak, sa slabo izraženim humusnim horizontom, sa smeđom bojom uslovljenom hidroksidom gvožđa;
  5. smeđi ilovasti pesak, od smeđeg se razlikuje po većem sadržaju gline;
  6. nepromenjeni sivobeli pesak u dubljim slojevima;
  7. sivi močvarni i zabareni pesak u vlažnim depresijama.

Ove vrste su nejednako zastupljene u građi Peščare. Crni i smeđi su nastali pod uticajem travne vegetacije u prošlosti. Žuti je postao raspadanjem preostalih silikata pod uticajem klime. Sivi vlažni pesak je postao pod uticajem većeg prevlaživanja u depresijama. Sivobeli pesak se danas pojavljuje samo mestimično, tamo odakle je vetar odneo crni, smeđi ili žuti. Međutim, u slučaju nestanka vegetacije, može se lako otkriti odnošenjem aktivnog peska iznad njega (Davidović i sar., 2003).

U geološkom stubu jugoistočnog dela Deliblatske peščare u podini se nalaze najstariji sedimenti predstavljeni jezerskim šljunkovima i peskovima starosti između gornjeg neogena i donjeg pleistocena (eopleistocen, levant). Iznad njih leže terestične facije toplih stepa stvaranih za vreme donjeg i dela srednjeg pleistocena, dok povlat čini eolski paragenetski kompleks, facija eolskih peskova deponovanih za vreme mlađeg pleistoena i u holocenu (Davidović i sar., 2003).

Levantski sedimenti dostižu moćnost do 100 m i predstavljeni su šljunkovima i peskovima aluvijalnog karaktera i sasvim retko facijama barskog tipa. Dominiraju srednje zaobljeni oblutci zelenih škriljaca i kvarca što ukazuje na njihovo poreklo sa područja Karpata. Odlikuju se većim učešćem granata i amfibola (Davidović i sar., 2003).

Terestične facije donjeg i dela srednjeg pleistocena nazivaju se i „grebenačka serija“. Predstavljaju sloj koji leži na levantskim šljunkovima i peskovima, a ispod eolskih peskovitih naslaga. Izgrađen je od peskovito-glinovitih alevrolita, alevritičnih peskova, šljunkova, karbonatnih peščara do peskovitih krečnjaka. Facija je dobila naziv prema selu Grebencu u čijoj neposrednoj okolini su sedimenti otkriveni (Lukić i sar., 2013). Starost ove serije određena je prema pronađenoj gastropodskoj fauni i ostacima kičmenjaka. Oni ukazuju i na biotop toplih travnatih stepa, odnosno na klimu koja se karakterisala smenjivanjem vlažnih i suvih perioda (Davidović i sar., 2003).

Eolski paragenetski kompleks je najmlađi sloj koji u celini izgrađuje morfološku jedinicu Deliblatske peščare. Može se podeliti na dve stratigrafske jedinice: stariju, stvaranu za vreme mlađeg pleistocena (ris i virm) koja je taložena u uslovima hladne i suve periglacijalne klime što potvrđuju fosilni ostaci kopnene gastropodske faune, i mlađu – holocenske starosti. Pleistoceni eolski peskovi leže ispod taknkog sloja „živih peskova“ ili „vejača“ nataložene u holocenu. Holoceni peskovi su debljine do 20 m i razlikuju se po nešto krupnijem zrnu. Smatra se da je za vreme risa i virma Peščara bila znatno veća i da se prostirala u zoni dugačkoj preko 200 km (od Golupca do Velike mađarske nizije) (Davidović i sar., 2003).

Geomorfološke karakteristike

Banat je podeljen na sledeće geomorfološke celine: Vršačke planine, lesne zaravni (Tamiška, Južnobanatski lesni plato), Banatski pesak, rečne (gornjopleistocene) terase, aluvijalne ravni reka i depresije (Ilandžanska, Alibunarska). Banatski pesak je kao prirodni fenomen, koji je mnogo smetao okolnom stanovništvu zbog kretanja, postao dosta rano interesantna sfera ispitivanja. O njegovom postanku su, uglavnom, podeljena mišljenja. Na osnovu raznolikih podataka došlo se do zaključka da je materijal na pesku fluvijalnog porekla i da ga je Košava modifikovala, što uostalom i danas čini u zimskim i ranim prolećnim danima (Bukurov, 1978). Imajući prilike da vidi i oseti dejstvo Košave kada je vegetacija bila u punom razvoju, Branislav Bukurov i njegovi saradnici su bili čvrsto uvereni da je Košava za vreme sušnih i vegetacijom oskudnih vremena morala biti veoma moćan faktor modelovanja peska Deliblatske peščare. To potvrđuju i pravci izduvina i akumuliranih gramada i dina.

Odlikuje se izrazito dinskim reljefom. Glavni elementi ovog reljefa su dine i međudinske depresije, manje udoline, uvale, izduvine i žljebovi. Dine žutog i sivog peska sa maksimalnim visinskim kotama blizu 200 m (Pluc 192 m, Crni vrh 189 m) pravilnog su SZ-JI pravca kao i ceo kompleks Peščare (Bukurov, 1953) (karta 2). Dine i međudinske depresije se javljaju ne samo na pesku, već i na peskovitom lesu na čitavom prostoru Peščare. Strane dina su uglavnom simetrične sa izuzetkom severozapada. Tamo je severoistočna strana dina veoma strma, dok je jugozapadna nešto blaža. Udoline se kao i dine pružaju u pravcu duvanja Košave. Visinska razlika između njih iznosi kod manjih od dva do četiri metra, a kod većih dina dostiže od 20 do 30 metara (Davidović i sar., 2003). Gavrilov i saradnici (2017) su posmatrajući orijentaciju oko 1300 paraboličnih dina ustanovili da je velika većina njih (njih oko 1200) formirana kao posledica duvanja jugoistočnih vetrova (Košave), dok je na formiranje oko 100 dina dominantnu ulogu imao vetar severozapadnog pravca.

Deliblatska peščara se po veličini dina, međudinskih depresija i oštrih nagiba dina može podeliti u tri celine:

– „Niski pesak“ koji se prostire u jugoistočnom delu od linije Vrela-Grebenac do Dunava. Osnovna karakteristika je apsolutna nadmorska visina, koja se kreće od 75 do 100 m. Teren je blago zatalasan niskim dinama, blagim nagibima i širokim dolinama (Lukač, 2013). Ovde su eolski oblici veoma izraziti, posebno na potezu gde su podsečeni tokom Dunava (Davidović i sar., 2003).

– „Srednji pesak“ se prostire od granice Niskog peska prema severozapadu do zamišljene linije Mramorački vinogradi-Rošiana-Šušara. Prosečna nadmorska visina vrhova dina iznosi oko 150 m, a kreće se od 100 do 189 m. Dine su dugačke sa strmim nagibima i uskim međudinskim depresijama.

– „Visoki pesak“ se nalazi na krajnjem severozapadu. Nadmorske visine prelaze 150 m s tim što su dine karakteristično zaobljene, sa po pravilu blažim nagibima i širokim udolicama (Lukač, 2013). Ovo je deo Peščare gde se vezivanje peska obavilo najkasnije. Zbog toga ovaj deo Peščare karakteriše zastupljenost eolskih oblika tipičnih za prave pustinjske oblasti. Reljef dobija jasne oblike pravilnih dina i udolina izduženih u pravcu SZ – JI dužine i po nekoliko stotina metara (Bukurov, 1984).

Dakle, dine se u Deliblatskoj peščari javljaju u vidu paralelnih nizova pravca jugoistok-severozapad, apsolutne visine od 110 m do 190 m, dok im dužina iznosi i po nekoliko stotina metara. Na prostoru oko Crnog vrha i u pravcu Šušare i Tri bunara dine su najviše, a međudinske depresije najdublje – između 20 m i 30 m. Dine su izrađene od finog, sitnozrnog žutog „živog“ peska i pre pošumljavanja prostora su se kretale od 4 do 6 metara godišnje. Danas su one umrtvljene i pokrivene tankim humusnim pokrivačem, a pesak vezan šumskom i travnom vegetacijom (Petrović, 1979). U centralnim delovima Peščare dine dostižu dužinu i do 2 km (Gavrilov i sar., 2017).

Kada je reč o starosti Peščare i poreklu materijala, mišljenja su podeljena. To je slučaj i po pitanju vetra koji je odigrao odlučujuću ulogu u formiranju reljefa Peščare. Ovim problemima bavili su se stručnjaci iz raznih oblasti – geolozi, geomorfolozi, geografi, biolozi, šumari i drugi. Velika razlika u shvatanjima o starosti, poreklu peska i dominantnom vetru postoji iz razloga što nema dovoljno relevantnih podataka za precizan odgovor na ova pitanja, kao i zbog različitih pristupa istom problemu. Većina autora se slaže da materijal vodi poreklo od geoloških tvorevina koji izgrađuju dno i obod Panonskog basena. Naučnici kao Halavač, Čolnoki, Bula i Marković-Marjanović tvrde da je Peščara postala od dunavskog peska nataloženog pri ulasku Dunava u Đerdapsku klisuru.

Veseli (1873) primećuje da je najviše krupnih zrna u pesku na prostoru Niske peščare – jugoistočnom delu, odakle je sitniji pesak odnešen ka severozapadu. Tako ističe dominantnu ulogu košave u obrazovanju reljefa Peščare. Halavač (1884) smatra da su dine postale radom Košave, a kao dokaz navodi da se na jugoistočnoj strani okrenutoj vetru glavice dižu postepeno, dok na suprotnoj, severozapadnoj strani padaju strmo. Za razliku od njih Bula (1938) je zastupao shvatanje da je Peščara stvorena radom zapadnog i severozapadnog vetra, ali u istom radu navodi i tvrđenje da je Deliblatsku peščaru stvorila Košava.

Što se tiče porekla peska Čolnoki (1938) je isticao da peskovi vode poreklo sa obodnih planina sa kojih su ga reke nataložile u Panonskom basenu. Dine su po Čolnokiju nastale prilikom nagomilavanja peska na ovom prostoru. Pančić (1863) navodi da je Peščara postala od peska koji je pokrenut vodama Panonskog mora prilikom njegovog oticanja, a zatim nataložen ispred Đerdapske klisure na prostoru peščare. B. Ž. Milojević (1949) poreklo peska dovodi u vezu sa plavinama Tamiša, Brzave, Moravice i Karaša, koji je nošen severoistočnim vetrovima i nataložen na inicijalnom uzvišenju od staropleistocenih naslaga. Bula smatra da su Karaš, Nera i Moravica donele pesak sa Karpata i nataložile ga u svojim deltama, koje su se nalazile na mestu današnje Deliblatske peščare. Marković-Marjanović (1950) ima znatno drugačije shvatanje. Ona smatra da je Košava deflacijom izduvala deo lesne zaravni u vidu ogromnog rečnog korita pravca severozapad-jugoistok u koje će se navejati pesak. Slična shvatanja imaju i Šafarik, Cirbus, Vujević, Cvijić, Košanin, Zeremski i dr. Prema Gavrilovu i sar. (2017) Peščara je nastala kao posledica uticaja fluvijalnog i eolskog geomorfološkog procesa.

Kada je reč o vremenu postanka Peščare mišljenja su takođe podeljena. Halavač (1886) je zastupao mišljenje da je vezani pesak u centralnom delu Peščare pleistocene starosti a živi pesak u uskom perifernom delu holocene (aluvijalne) starosti. Takvo shvatanje imao je i Laskarev (1951). Čolnoki (1938) smatra da je Deliblatska peščara nastala u pliocenu i pleistocenu od peska donetog obodnim panonskim rekama u niziju u vidu peščanih kupa, tačnije u vremenu kada Dunav još nije postojao. B. Ž. Milojević (1949) navodi da je pesak Deliblatske peščare nataložen u mlađem pleistocenu, u vreme glacijacija mindel i ris. Dine postavljene u pravcu jugoistok-severozapad postale su tokom mlađeg pleistocena u vreme kada je severoistočni vetar bio dominantan na ovom prostoru. Smatra da je na mestu Peščare postojala uzvisica koja je predstavljala smetnju vetrovima te je oko nje taložen pesak u više mahova. Marković-Marjanović (1950) je mišljenja da je Peščara nastala u holocenu. Dokaz je da se isti pesak kao iz Peščare nalazi na aluvijalnoj ravni, rečnoj terasi i lesnoj zaravni – na celinama koje su morale nastati pre navejavanja peska. U novije vreme preovlađuje mišljenje da je vreme nastanka holocen. Gavrilov i saradnici (2017) iznose mišljenje da su peščane dine nastale u toku ranog holocena.

Branislav Bukurov (1984) je detaljno analizirao prethodna mišljenja i na osnovu istraživanja je izneo svoje shvatanje: Glavni geomofološki agensi u pogledu stvaranja Peščare bili su Dunav i Košava. Njihovim naizmeničnim delovanjem formirana je Deliblatska peščara kao poligenetski oblik. Smatrao je da je Dunav pre formiranja Peščare bio znatno veća i moćnija reka a da tesnaci Đerdapske klisure nisu bili u stanju da propuste svu vodu te je dolazilo do usporavanja oticanja, prelivanja, formiranja meandara, rukavaca, čak i ujezerivanja vode. U takvim uslovima dolazilo je do akumulacija materijala u koritu i inundacionoj ravni, tako je Dunav za sobom nakon povlačenja ostavljao peskovito glinoviti materijal u vidu polumesečastih gredica. U sušnim periodima ti oblici su bili izloženi delovanju košave koja ga je raznosila i akumulirala na onim mestima gde joj je snaga oslabila. Navodi da su i za vreme glacijalnih i za vreme interglacijalnih perioda najčešći vetrovi bili iz južnog i jugoistočnog pravca. Košava je kao geomorfološki agens morala najviše uticati na formiranje Banatskog peska. Bukurov smatra da je geneza Deliblatske peščare prolazila kroz četiri fluvijalne i četiri eolske faze formiranja. Fluvijalne faze bile su dominantne za vreme interglacijalnih perioda, kada je Dunav obavljao intenzivan eroziono-akumulativni rad, dok je deflaciono-akumulativni rad košave bio dominantan za vreme suvih, glacijalnih faza.

Pripremio: Miloš Ostojić

Literatura:

Bukurov, B. (1953): Geomorfološki prikaz Vojvodine. Matica srpska. Novi Sad: 6-39.

Bukurov, B. (1954): Geomorfološke prilike banatskog Podunavlja. Srpska akademija nauka. Beograd: 55-88.

Bukurov, B. (1978): Bačka, Banat i Srem. Matica srpska, Odeljenje za prirodne nauke, Novi Sad.

Bukurov, B. (1984): Geomorfološki problemi Banata. Vojvođanska akademija nauka i umetnosti. Novi Sad.

Butorac, B., Habijan-Mikeš, V. i Vider, V. (2002): Opstanak peščara u Vojvodini. Grafoprodukt. Subotica.

Davidović, R., Miljković, Lj. i Ristanović, B. (2003): Reljef Banata. Univerzitet u Novom Sadu. Departman za geogafiju, turizam i hotelijerstvo. Novi Sad.

Drakulić, J. (1969a): Položaj i opšti uslovi objekta. Deliblatska peščara 1818-1968. Šumsko industrijski kombinat Pančevo. Pančevo: 9-12.

Zavod za zaštitu prirode Srbije. (1998): Predlog za zaštitu prirodnog dobra „Deliblatska peščara“ kao Specijalnog rezervata prirode. Novi Sad.

Gavrilov, M., Marković, S., Schaetzl, R., Tošić, I., Zeeden, C., Obreht, I., Sipos, G., Ruman, A., Putniković, S., Emunds, K., Perić, Z., Hambach, U., Lehmkuhl, F. (2017): Prevailing surface winds in Northern Serbia in the recent and past time periods; modern- and past dust deposition. Aeolian research. Volume 31. Part B. April 2018: 117-129.

Letić, Lj., Malešević, R. (2004): Povodom jubileja 185. godišnjice pošumljavanja Deliblatske peščare. Specijalni rezervat prirode Deliblatska peščara. Zbornik radova VII. Javno preduzeće „Vojvodinašume“. Novi Sad: 5-14.

Lukač, S., Igić, R. (2013): Vetetacija otvorenih peskova Deliblatske peščare. Prirodno-matematički fakultet. Departman za biologiju i ekologiju. Novi Sad.

Lukić, T., Hrnjak, I., Marković, S., Vasiljević, Đ., Vujičić, M., Basarin, B., Gavrilov, M., Jovanović, M., Pavić, D. (2013): Zagajička brda kao arhiv paleoklimatskih i paleoekoloških karakteristika i mogućnost geokonzervacije. Zaštita prirode. Broj 63/1-2. Zavaod za zaštitu prirode Srbije: 59-71.

Marković, S., Ivanišević, P., Jovanović, M., Molnar, B., Galić, Z., Gaudenji. T., Savić, S., Bojanić, D. (2004): Paleopedološka i paleoekološka svojstva holocenih eolskih peskova Deliblatske peščare. Specijalni rezervat prirode Deliblatska peščara. Zbornik radova VII. Javno preduzeće „Vojvodinašume“ Novi Sad: 279-288.

Petrović, V. (1979): Osnovi geologije, III izdanje. Univerzitet u Beogradu. Beograd.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here