SHARE

Republika Ukrajina je država u Istočnij Evropi, leži između 44°-52° sgš, i  22°-40° igd. Površina Ukrajine je 603.700 km² i po površini je prva država Evrope. Od zapada ka istoku Ukrajina se prostire 1 316 km, a od juga ka sjeveru skoro 900 km.

U bivšem SSSR-u Ukrajina je bila po površini treća, a po broju stanovnika i privrednom značaju druga članica Zajednice Nezavisnih Država. Ukrajina ima izuzetno važan i povoljan geografski položaj u odnosu na druge države istočne Evrope, a ta povoljnost se ogleda prije svega njenim izlaskom na Crno more i na ušće Dunava.

Ukupna dužina granice Republike Ukrajine iznosi 4 663 km uključujući 1 050  km obale. Graniči se sa Rusijom (1.576 km) na sjeveroistoku, Bjelorusijom (891 km) na sjeveru, Poljskom (526 km), Slovačkom (97 km) i Mađarskom  (103 km) na zapadu, Rumunjom (531 km) i Moldavijom (939 km) na jugozapadu. Na krajnjem jugozapadu Ukrajina izlazi na deltu Dunava, na jugu izlazi na dužini od oko 2000 km na obale Crnog i Azovskog mora gdje je poluostrvo Krim* duboko istureno u Crno more.

Riječ Ukrajina je slovenskog porijekla i prvobitno je značila ono što danas nazivamo, zemljom, prostorom, krajinom. Najvjerovatnije riječ potiče od indoevropskg korjena (s)krei-odvajati, rezati. Neki lingvisti smatraju da se riječ može tumačiti kao „najudaljeniji prostor“ ili „pogranično područje“, dok drugi riječ dovode u vezu sa „rodnim krajem“ ili „vlastitom svojom zemljom“. Prvi put ime se pominje 1187. godine u Kijevskom ljetopisu. Od tada se naziv često javlja i u drugim ljetopisima u kojima će riječ uglavnom označavati pogranične zemlje koje su bile suprostavljene državnom središtu u Kijevu. Sredinom XVI vijeka naziv Ukrajina se javlja i u stranim izvorima. Tako je u pismu turskog sultana Sulejmana upućenom poljskom kralju Žigmundu 1564. godine korišten izraz Ukrajina. Ime Ukrajina je takođe zabilježeno na evropskim geograskim kartama iz 1650, 1666, 1720. i dr. godina. Od tada se ime proširilo uprkos tendenciji ruske i poljske vlasti koje su predlagale druge nazive, pa čak i branile korištenje imena Ukrajina, kao što je bio slučaj sa carskom Rusijom u XIX. vijeku.

Ukrajina svojom teritorijom izbija na ušće Dunava. Zakarpatska Ukrajina, spušta se preko Karpata u Panonsku niziju i izlazi na Mađarsku granicu.

Geološko–morfološka struktura

Ukrajina svojom teritorijom izbija na ušće Dunava. Zakarpatska Ukrajina, spušta se preko Karpata u Panonsku niziju i izlazi na Mađarsku granicu.

Najveći dio teritorije Ukrajine zahvata jugozapadne dijelove Ruske Istočnoevropske nizije ili koja čini prirodni nastavak Sjevernoevropske nizije. Na ravničarski reljef Ukrajine uticao je pleistocenski pokrivač kao i radijalni tektonski pokret koji su uslovili postanak više manjih morenskih uzvišenja i udubljenja. Ta rijetka uzvišenja najčešće nadvisuju ravnicu 300-400 m; najistaknutija su Voljinu-Podoljsko, na zapadu Ukrajine između rijeka Južnog Buga i gornje doline Dnjestra, sa najvišim uzvišenjem 472 m. Istočnije između Južnog Buga i Dnjepra prostire se Pridnjeprovsko uzvišenje, a istočno od Dnjepra, u jugoistočnom dijelu Ukrajine, Donecko (367 m) i Priazovsko uzvišenje (324 m), na sjeveroistoku u Ukrajini prelazi RSFSR dijelovi Srednjeruskog uzvišenja (290 m), između izdignutih uzvišenja proteže se prostrana ravnica ispresijecana dubokim riječnim dolinama i udubljenjima. Sjeverne dijelove Ukrajine zahvataju dobrim dijelom močvarni dijelovi Poleske nizije, nastavak Bjeloruskog polesja, nadmorske visine 150-160 m, koja na jugoistoku prelazi u Pridnjeparsku niziju duž lijeve obale Dnjepra i njegovog srednjeg toka, a pretežno leži na 150-200 m nadmorske visine. Južne dijelove Ukrajine zahvata Pricrnomorska nizija nadmorske visine 10-150 m, koja se spušta postepeno prema jugu ka obali Crnog mora. Na nju se nadovezuje nizija prema sjevernom dijelu Lrima i nizija duž sjeverne obale Azovskog mora.

Planinski reljef zahvata manje dijelove Ukrajine. Na krajnjem jugu poluostrva Krima* prostiru se Krimske planine (1 545 m), koje se protežu na dužini do 150 km, širinom 50 km, u tri paralelna lanca. Krimske planine karakterišu se jakom masivnošću i razvijenim oblicima kraškog reljefa. Drugu planinsku oblast Ukrajine zahvataju na zapadu Šumoviti ili Ukrajinski Karpati, najviša planina u Ukrajini sa najvišim vrhom Hoverla (2 058 m). Na teritoriji Ukrajine protežu se pravcem sjeverozapad-jugoistok na dužini do 250 km, širinom 60-80 km. Čine vododjelnicu između Tise i Dnjestra. Planinske padine ispresijecane su manjim rijekama. Prelaz preko Šumovitih Karpata u pravcu Ukrajine. Panonska nizija ograničena je na planinske prevoje: Jablanivki (913 m), Verecki (841 m) i Užočki (889 m),. Jugozapadno podnožje Šumovitih Karpata do mađarske granice zahvata Zakarpatska nizija, 100-120 m.n.v.

Klimatske karakteristike

Klima Ukrajine je umjereno kontinentalna, izuzev južne obale Krima* gdje je subtropska. Od sjevera ka jugu povećava se razlika između ljetnjih i zimskih temperatura, umanjuju dužinu trajanja sniježnog pokrivača i količinu padavina. Zime su oštre, ali su ljeta toplija nego u centralnom dijelu Istočne Evrope. Količina padavina se smanjuje u pravcu istoka i jugoistoka. Vjetrovi s Atlantskog okeana donose na sjeveru i sjeverozapadu više padavina pa je tamo riječna mreža gušća, kraj šumovitiji i močvarniji. U južnom dijelu Ukrajine padavina je manje, isparavanje je veće pa je riječna mreža rjeđa.

Srednja januarska temperatura na sjeveroistoku Ukrajine iznosi 7ºC – 8ºC, a na južnoj obali Krima* gdje su zime blage i kišovite, a ljeta topla, srednja januarska temperatura iznosi 2ºC – 4ºC. Godišnje doba određuje vjetrove. Zimi, u sjevernoj polovini Ukrajine preovladavaju zapadni vjetrovi, koji donose vlagu, a u južnoj polovini, sjeveroistočni i istočni suvi i hladni vjetrovi.

Godišnje količine padavina smanjuju se od 700 mm na sjeverozapadu do 300 mm na jugoistoku. Na Krimskim* planinama iznose 1 000-1 200 mm, a Šumovitim Karpatima 1 200-1 600 mm. Najviše kiše u najvećem dijelu Ukrajine ima u proljećnim i ljetnjim mjesecima. Zapadni i sjeverozapadni dijelovi imaju dosta vlage preko cijele godine, a južni stepski predjeli dobrim dijelom godine su sušni.

Hidrološke karakteristike

Ukrajina je bogata riječnim tokovima. Rijeke pripadaju slivu Crnog i Azovskog mora, izuzetak čine rijeke San i Bug, pritoke Visle koje pripadaju slivu Baltičkog mora.

Najvažnija rijeka je Dnjepar sa pritokama, koja siječe Ukrajinu sa sjevera na jug i dijeli je na dva približno podjednaka dijela. Njegov sliv obuhvata sjeverni i centralni dio, oko 50% teritorije Ukrajine. Dnjepar je i najbogatija rijeka vodom, plovan je i važan za navodnjavanje i raspolaže sa 2/3 vodnih snaga Ukrajine. Treća je po veličini evropska rijeka (posle Volge i Dunava) s dužinom od 2 285 km. Dnjepar izvire u Valdajskom gorju u zapadnoj Rusiji i nastavlja kroz stepska područja Belorusije. Dnjepar čini 115 km svoga toka prirodnu granicu između Bjelorusije i Ukrajine kroz koju nastavlja svoj put prema Crnom moru, u koje utiče deltskim ušćem. Duž toka rijeke izgrađen je niz hidroelektrana (Kijevska, Kanevska, Kremenčugska, Dnjeprodzeržinska, Dnjeproges, Kahovska i Dnjeproges II), a poslednjih 800 km pre ulivanja u Crno more, sačinjavaju lanci nekoliko akumulacionih jezera nastalih njihovom izgradnjom. Elektrane na Dnjepru proizvode energiju koja pokriva 10% potreba cijele Ukrajine. Plovan je 1 990 km od ušća. Mjestimično se plovidba odvija bočnim kanalima. Tim plovnim kanalima Dnjepar je povezan sa Zapadnom Dvinom, Njemenom, Zapadnim Bugom koji ga spajaju s Baltikom. Zaleđen je od decembra do marta ili aprila.

Značajne rijeke su i južni Bug, sjeverni Donec, pritoka Dona i Dnjestra.

Dnjestar je rijeka u Istočnoj Evropi duga 1 352 km. Izvire u Ukrajini, blizu Drohobiča na granici s Poljskom, a ulijeva se u Crno more. Jednim dijelom toka gradi prirodnu granicu između Ukrajine i Moldavije, nakon čega teče kroz Moldaviju u dužini od 398 km odvajajući Moldaviju od Pridnjestrovlja, da bi potom ponovo postao granična rijeka između Ukrajine i Moldavije. U Crno more se ulijeva u Ukrajini, u Odeškoj oblasti i na ušću gradi Dnjestarski liman. U donjem dijelu toka, desna brdovita obala je viša od nizijske lijeve obale. Najvažnije pritoke su Reut i Bik.

Južni Bug je rijeka u Ukrajini. Izvire na zapadu zemlje u Podolju oko 145 km2, od granice sa Poljskom i teče na jugoistok kroz stepsku niziju. Duga je 853 km. Kod grada Očakova se ulijeva u Crno more. Na ušću pravi Dnjepro-buški liman. Srednji protok na 132 km od ušća iznosi 82 m3/s, najveći 5 320 m3/s, a najmanji 2,6 m3/s. Zaleđen je od novembra do februara. Salinitet rijeke iznosi do 0,9 g/l.

Ukrajini pripada i gornji tok rijeke Pruta, izvorišni dio Tise, kao i donji tok Dunava u graničnom pojasu sa SR Rumunijom. Najgušća riječna mreža je na sjeveru i sjeverozapadu u ravničarskom dijelu Ukrajine. Rijeke na jugu u stepskim predjelima, izuzev velikih rijeka, imaju malo vode, a ljeti neke i presuše. Pretežno su ravničarskog toka, izuzev Dnjestra i njegovih pritoka, koje gornjim tokom protiču uskim i dubokim dolinama. Pri ušću rijeka u Crno i Azovsko more, stvoreno je niz limana i pješčanih sprudova kojima su zatvorena riječna ušća. U južnom stepskom dijelu Ukrajine za navodnjavanje zemljišta izgrađeno je više kanala; najveći je kanal Sjeverni Donec-Donjecki basen i kanal Dnjepar-Krivi Rog. Jezera je malo; najprostranija su na sjeveru u Polesju i na jugu na Krimu*.

Zemljište

Ukrajinska crnica je unikatna. Prema svom fizičkom, hemijskom, agrohemijskom i mineralnom sastavu ukrajinska crnica se smatra kao najbolja između vidova zemlje. Prema svom kvalitetnom sastavu i produktivnošču Ukrajina je jedna od najbogatijih zemalja svijeta. U strukturi zemaljskog pokrivača Ukrajine, teritorija crnice ima 60,4 miliona hektara od kojih 69% su poljoprivredna zemljišta. Najznačajniji kriterijum procjene kvaliteta zemljišta je sastav humusa. Istraživanja humusa su pokazali da prosječni procenat humusa u obrađenom zemljištu je 3,2%. Zemljišta sa najvećom količinom humusa nalazi se u Harkovsjkoj oblasti – 4,9% humusa, Kirovogradskij i Dnipropetrovskij – svaka 4,5%.

Zemaljski fond Ukrajine ima visoke bioproduktivne osobine. Prema procjenama naučnika, uz optimalnu strukturu korišćenja zemljišta, odgovarajući nivo zemljoradnje, zemlja može da hrani 300-320 miliona ljudi. Javlja se i černozem koji zahvata velika prostranstva. Moćnost černozema iznosi 50-60 santimetara, rjeđe tri metra, a maksimalno oko 6 m (Ukrajina). Boja mu je tamno crna, zbog čega je i dobio takvo ime. Struktura je mrvičasto-orašasta.

Biljni i životinjski svijet

Geografski položaj Ukrajine, njen geološki razvoj, reljef, klima, velika riječna mreža obezbijedili su raznovrsnost ukrajinske flore i faune.

Biljni svijet Ukrajine ima oko 30 hiljada tipova biljaka, od kojih više od 400 su upisani u Crvenu knjigu. Prirodni svijet pokriva 19 miliona hektara (oko trećine teritorije).

Najviše endemičnih, rijetkih i iščezavajućih vidova se nalazi u Krimskim* planinama i Karpatima. Tamo se može pronaći 50% svih endemičnih i oko 30% rijtkih i iščezavajućih vidova. Tokom industrijalnog rada čovječanstva flora Ukrajine je pretrpjela značajne promjene: tokom XVI-XIX vijeka količina šuma u šumsko-stepskoj zoni se skratila u 5 puta, a količina najznačajnijih hrastova i grabova samo u XIX vijeku se skratila na 25%. U XX vijeku  šume su veoma nastradale posle Drugog svijetskog rada tokom razvoja agrarne industrije. Danas šume pokrivaju 14% teritorije Ukrajine ili 10,8 mili. šumskih površina po glavi stanovnika u Ukrajini je u prosjeku četrnaest puta manja nego u istočnoevropskim zemljama. Količina dragocjenih vidova (hrasta, grabova) se povećava, a manje dragocjenih (jasike) – smanjuje se. Šume Ukrajine su veoma neravnomjerno distribuirane širom zemlje, kao rezultat klimatskih uslova i antropogenih uticaja tokom dužeg vremenskog perioda. Najveće šumske teritorije su na sjeveru i na zapadnom dijelu zemlje četinarske šume uključuju bor i jelu, koji zauzimaju 43% šumskih oblasti. Hrast i zajednice bukve zauzimaju 43%, i skoro 15% šume je područje koje se sastoji od mekog drveta lišćara i šiblja. Šume Ukrajine rastu u pet prirodnih zona: zona mješovitih šuma, šuma-stepa, stepa planina Krima* i Karpata. Ukrajina zauzima sedmo mjesto u Evropi po proizvodnji drveća. Ukrajinska šuma je bogata jagodama, pečurkama, plodovima divljih biljka, lečebnih biljaka. Od dragocjenih biljaka koje se koriste u medicini, u Ukrajini su oko 250 njihovih vidova, uključujući 150, koje se koriste u naučnoj medicini. Najviše ličenih biljaka se nalazi u regionu Polisjia, šumsko-stepnoj zoni i Karpatima. Obrazi biljke su značajni dio simbolike ukrajinskog folklora. 

U nacionalnoj tradiciji simbolički značaj mnogih drveća je sličan zapadnoevropskom. Na primjer, hrast simbolizuje moć i dug zivot, bora – životnu moć, plodotvornost, vrba koja se smatra pradrvetom života i simbolizuje probuđenje prirode i proljeće. Nacionalni simbol Ukrajine je kalina koja objedinjava simboliku sunca, vatre, neprekidljivosti roda, ženske ljepote i vječite ljubavi.

Životni svijet Ukrajine ima oko 45 hiljada vidova. Na teritoriji Ukrajine ima puno unikatnih prirodnih mjesta gdje žive rijetke reliktne životinje. U šumskoj zoni žive los, srna, vepar, jelen blagorodan, ima puno vukova i lisica, mrki medvjed, ris. Od ptica najviše ima tetrijeba, leštarka, sjenica, drozdova i roda. Veoma je raznovrstan životinjski svijet na obali Azovskog i Crnog mora. Tako ima puno ptica: martina, patka, čaplja, pelikana, baklana.

U Azovskom i Crnom moru živi jesetra, skuša, stavrida, haringa, kefala. Rijeke i jezera su puni smuđa, deverika, zandra, šarana, a u Karpatskim rijekama ima pastrmka.

Na južnoj obali Krima* i u planinskom dijelu poluostrva, gdje je klima slična sredozemno-morskoj, najčešće se vide takve životinje kao krimski* i planinski gušter, zmije leoparda, južni slavuji, crni sup, jelen blagorodan, muflon.

Centralni dio Ukrajine leži u šumsko-stepskoj zoni, gdje preovladava plodno zemljište crnica (černozem). Šume zahvataju svega 10% te zone (hrast, grab, klen, lipa, bor i dr.), dok su ostali dijelovi pod poljoprivrednim kulturama i livadama. Južni dio Ukrajine je u stepskoj zoni sa najraznovrsnijim travnim rastinjem i poljoprivrednim kulturama, a duž obale Azovskog i Crnog mora ima i zaslanjenih predjela. Krimske* planine i Šumoviti Karpati čine posebne prirodne rejone, obrasle mješovitim šumama. U Šumovitim Karpatima iznad 1 700 m.n.v preovladavaju pašnjaci.

Nampomena: Obzirom da se područje Krima trenutno nalazi u komplikovanim međudržavnim sporom, pored riječi u kojoj se nalazi stavljali smo zvjezdicu.

Pripremila: Mirjana Šekarić

Literatura:

Davidović, R. (2000): Regionalna geografija – geografske regije evropskih država, knjiga II- drugo izdanje, Prirodno- matematički fakultet Novi Sad, Novi Sad.

Rubić, I. (1954): Geografija svijeta knjiga I- osnovni pojmovi i problemi opšte geografije,  Evropa geografska cjelina, zapadna, sjeverna, centralna i jugoistočna Evropa, Zagreb.

Milojević, B. Ž.  (1956): Opšta regionalna geografija, Univerzitet u Beogradu, Naučna knjiga, Beograd.

Petrović. R. (1975): Zemlje i narodi svijeta, fizička, politička i ekonomska geografija, Prosvjeta, Zagreb.

Ostojić D. (2002): Države svijeta, Beograd.

Vasović, M., Jovičić, Ž. (1982): Važnije turističko – geografske regije Evrope, Izdavačka radna organizacija RAD. Beograd.

Pogled u svjet – srednja Evropa i Sovjetski savez, Školska knjiga, Ljubljana 1977.  

Pomorska Enciklopedija, knjiga 2, Izdanje i naklada Leksikografskog zavoda FNRJ, Zagreb 1957.

Vojna Enciklopedija, knjiga 2, Izdanje redakcije vojne enciklopedije, Beograd 1959.

Leksikon država sveta, Politika Narodna knjiga 2006.

www.geografija.com

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here