SHARE

Poljska je država u sjeveroistočnom dijelu srednje Evrope i prostire se u spoljnom dijelu pontsko-baltičkog prostora ili na krajnjem istočnom dijelu baltičko-srednjoevropske nizije. Ovim krajem prolazi i razvođe između Crnog mora i Baltika. Razvođe ne čini oštru granicu, nego često blag i neodrediv prelaz, a laka prohodnost od istoka prema zapadu uzrok je, što poljske granice nemaju potreban prirodni oslonac. Poljska se uz to nalazi između njemačkog i ruskog prostora, te je u prošlosti često bila žrtva agresije ili objekt međusobnog ograničavanja jačih susjeda.

polozaj_poljske

Poljska se prostire između Odre i Nise na zapadu do Buga na istoku, i od Karpata i Sudeta do obala Baltičkog mora. Nalazeći se između istočne i centralne Evrope, Baltika i Karpata, Poljska se našla na prelazu između Sovjetskog Saveza i Njemačke i često mijenjala svoje granice dok je prije rata površina Poljske iznosila 390 hiljada km2, ona je posle rata smanjena na 313 hiljada km2. Nova Poljska stvojena je posle II svjetskog rata. Njene nove granice daju joj znatne prednosti u ekonomskom i etničkom pogledu. U sastav Poljske ušli su Šljonsk (Šlezija) i Pomorje (Pomeranija). Nova država stekla je obalu dugu 694 km na Baltiku sa velikim lukama Gdanjsk i Šćećin.

Površina ove države iznosi 312.685 km2, dužina kopnene granice iznosi 2.788 km, a od toga 440 km otpada na morsku granicu (obala Baltičkog mora).

Prema Njemačkoj se granica Poljske pruža rijekom Odrom u dužini od 456 km, na jugu se ona graniči sa Češkom (796 km) i Slovačkom (541 km), na zapadu sa Ukrajinom (535 km) i Bjelorusijom (418 km), na sjeveru sa Litvanijom (104 km) i Rusijom (Kalinjingradska oblast) (210 km).

Geološko–geomorfološka struktura

U reljefnom pogledu, ako pogledamo na geografsku kartu, Poljska predstavlja nizijsku zemlju. Ta ravnica široka je na meridijanu Šćećina (15º i.g.d.) 356 km, a na meridijanu Varšave (21º i.g.d.) čak oko 600 km. Na hipsometrijskoj karti ove države mogu se izdvojiti tri velika pojasa od juga prema sjeveru. Prvi pojas se pruža od 49º do 51º s.g.š. i zahvata karpatski luk, podkaratsku sinklinalu (depresije) i platoe od 300 – 2.500 m. Drugi pojas zahvata nizijsko zemljište od 51º do 53º s.g.š. sa visinom od 50 – 150 m (to ja najniži dio Pojske). Treći pojas se prostire od 53º do 55º s.g.š. i izgrađen je od morenskog materijala visine 100 – 300 m (to je primorski dio Poljske). Poljska ima 87 % prostora ispod 300 m apsolutne visine.
Poljska je teritorijalno nagnuta prema sjeveru, a prirodne se pokrajine pružaju od istoka prema zapadu. Najveće su visine u južnim planinskim krajevima: u Tatrama (Rusu 2.499 m) i Beskidima (Babja gora 1.725 m). Ističu se oštri vrhovi Zapadnih Karpata i goroviti pristranci Krkonoša. Karpati se u Poljskoj strukturi dijele na: jezgru masiva Visokih Tatri i pojas nabranih flišnih stijena, koje izgrađuju vrhove. Karakteristični su oštri izdvojeni vrhovi s izrazitim stepeničasto poređanim cirkovima, u kojima su lednička jezera. Niži su dijelovi obrasli gustim šumskim pokrovom, a viši pašnjacima.

reljef_poljska

Poljskoj pripadaju i sjeverne te sjeveroistočne strane  Jesenika i Krkonoša; oni počinju s planinom Jesenikom, koju dolina Klod-ko odvaja od Krkonoša (Sniežka 1.605 m). Najjače se ističu glacijalne forme u kristaliničnim stijenama. Karpatsku podgorinu karakterišu ravnice sa mjestiničnim brežuljcima, koji su gusto obrasli listopadnim šumama. Ravnice  pripadaju istočnoevropskoj pločastoj strukturi. Rijeke čija su izvorišta uglavnom na Karpatima, teku prema sjeveru izgrađujući reljef složenih dolinskih sistema i relativno niskih pobrđa. Morfološki su ovo najizrazitiji, a i najvredniji dijelovi Poljske. Između Visle i Sana otvara se Sandomjerska kotlina, u obliku velikog trougla s osnovicom od oko 200 km. Istočno od Sana i Visle te zapadno od Buga nalazi se prostran Lublinski ili zapadni završetak velike Podolske ploče. Na lesnim nanosima stvorena su plodna crna tla (černozem), osnova intezeivne poljoprivrede. Pojas između Visle i Odre karakterišu hercinski pejzaži: Visočje Kielca, pobrđa Malopoljske i visoke Šleske. Na visoravni Kielca ističe se niz blagih vrhova, od kojih je najviši Gori  Svjentokšiske 619 m.

U reljefu se prostor velikih sjevernih nizija mnogo slabije ističe, privredno je manje važan, ali u organizaciji savremenog prometa ima veliko značenje. Prema glavnim vodenim tokovima razlikuju se dva velika područja. Na zapadu je područje Odre, a na istoku područje Visle, Kujevije i ravnica Mazovije. Velik prostor, preko 500 km dug, od Odre na zapadu do Buga na istoku, i oko 200 km širok ne pokazuje znatne razlike u slici. Neposredno na staroj permo-trijaskoj podlozi leže veliki morenski i recentni nanose. U stvaranju reljefa Poljske imala je glacijacija u pleistocenu glavnu ulogu. U doba najveće ekspanzije, kopneni led je pokrivao gotovo čitavu teritoriju današnje Poljske sve do Karpata; na Karpatima je bila razvijena planinska glacijacija. U drugom glacijalnom dobu, ledeni pokrivač je dopirao do zone ravnica, a u trećem i poslednjem, led se duže vremena zadržao u obalnom pojasu Baltičkog mora, gdje su najizrazitije razvijeni glacijalni tragovi. U topografiji ovih krajeva jasno se ističu, niski dosta močvarni pojasevi ili pradoline.  To su prostori, pored kojih je duže vremena stacioniralo ledeno čelo, te su preko njih oticale velike količine vode nastale otapanjem. Pradoline imaju veliku ulogu u organizaciji savremenog prometa. One su međusobno spojene uskim dolinama, kroz koje se rijeke probijaju prema Baltičkom moru nakon otapanja leda.

U pradolinama se nalaze brojna jezera i močvare, a prisutno je i mnogo tresetišta. Raspored rečne mreže je asimetričan i mlad. Doline rijeka imaju dva karakteristična oblika: pradolinski sa širokim koritom i blagim stranama, te mlađi sa srmim i uskim erozivnim probojima iz najmlažeg razdoblja, kada se led povukao. U reljefu se ističu brojna jezera međusobno izdvojena morenskim bedemima ili dinskim nanosima. Jezera su gacijalnog porijekla; jezerske kotline nastale su erozivnim djelovanjem vode ispod leda.

Obala je lagunskog tipa, na sjeveru zatvorena dugim pješčanim poluostrvom Hel i oko 0,5 km širokim nizom međusobno paralelnih dina, koje su visoke 15-20 m. U cjelini Poljska obala je nerazvijena i nema povoljnih uslova za razvoj intezivnijeg pomorskog života.

Klimatske karakteristike

U klimatskom pogledu Poljska je prostor, u kojem se vodi neprekidna borba između kontinentalnih i okeanskih faktora. Ovi klimatski faktori omogućavaju podjelu Poljske u tri klimatske provincije: onu u primorju, gdje vlada maritimna klima, dio centralne nizije (sa toplim ljetima i manjom količinom padavina), te provincija južnih platoa (oštre zime i svježa ljeta).

Prelazni položaj Poljske najbolje se ogleda u sukobljavanju atlanskih i kontinentalnih klimatskih uticaja. Prema unutrašnjosti godišnje se amplitude temperature povećavaju. U Helu na obali Baltičkog mora godišnja amplituda iznosi 18,4 ºC, u Poznanu je 20,7 ºC, a u Varšavi 22,5 ºC. Temperaturne prilike ne zavise toliko od geografske širine, koliko o udaljenosti od mora i apsolutnoj visini odnosno o reljefu. Prosječna temperatura najhladnijeg mjeseca, januara, iznosi u Helu -1,1 ºC, u Poznanu, koji je 210 km daleko od mora i na apsolutnoj visini od 58 m, -1,9 ºC, u Krakovu koji je oko 500 km udaljen od mora i na apsolutnoj visini od 200 m, -3,3 ºC. U ljetnjim je mjesecima obrnut slučaj. Prosječna temperatura najtoplijeg mjeseca, jula, iznosi u Helu 17,2 ºC, u Poznanu 18,8 ºC, a u Krakovu 18,9 ºC. Na Poljskoj teritoriji maksimalna temperatura je od 37 ºC, a minimalna i do -30 ºC. Hladnoće su uslovljene otvorenošću prema sjeveroistočnim predjelima, odakle slobodno struji hladan vazduh. Zbog slabe izraženosti reljefa vjetrovi zavise o opštoj cirkulaciji vazdušnih masa. Poljska je prema tome pod jakim uticajem zimskog sibirskog anticiklona i sjevernoatlanskog, odnosno islandskog minimuma. Baltičko more takođe je klimatski važno ciklonsko područje.

Od januara do marta preovlađuju jugoistočni hladni i suvi vjetrovi, a u toplo doba godine jaki zapadni vjetrovi, koji donose nešto vlage, iako je udaljenost od okeana velika. Na prostoru Velikopoljske ravnice duvaju u proljeće sjeverozapadni vjetrovi, a u predjelima istočno od Visle jugoistočni. U jesen su veoma česti vjetrovi s Karpata. Karpati su za klimu Poljske veoma važni, jer uzrokuju termničke anomalije i fenske vjetrove.

Relativna vlažnost vazduha najveća je u primorskim krajevima i na zapadu (87 – 90 %) u decembru, a prema istoku u novembru, najmanja je relativna vlaga 68 – 70 % u maju (zapadna Poljska) i u junu (istočna Poljska). Od mora prema unutrašnjosti vlažnost stalno opada.

Najveća oblačnost je u decembru (oko 8), a najmanja u avgustu (5 – 6). Insolacija je relativno mala zbog visoke geografske širine. Varšava ima godišnje 1.570 sunčanih dana, Poznan 1.758, a Krakov 1.796 sati.

Padavine su veoma nejednako raspoređene. Godišnja količina koleba od ispod 500 mm do preko 1.200 mm, ali najveći dio Poljske prima godišnje 500-700 mm padavina: Krakov 735 mm, Poronin 922 mm, Zakopane 1.239 mm, Varšava 541 mm, a Hel na obali tek 489 mm. Na ljetni period godine otpada 38 % kišnih dana. Zima je najsušniji dio godine (13 – 18 %), prelazna su doba proljeće i jesen sa 20-24 % padavina. Najizrazitije su ljetnje kiše, koje donose zapadni vjetrovi, Poljska ima prosječno godišnje 58 sniježnih dana (Hel 41, Poznan 40, Krakov 53). Prema tome Poljska ima izrazito kontinentalni režim padavina i velike amplitude temperatura.

Hidrološke karakteristike

Najvažnije rijeke Poljske su Visla i Odra. Rijeke imaju slab pad (izuzevši gornje tokove u Karpatima). Visok vodostaj nastaje u proljeće zbog otapanja snijega, dok je standardni maksimum vodostaja u rano ljeto, kada pada najviše kiše, dok u jesen imaju najmanje vode. Zbog visokog vodostaja nastaju velike poplave. Trajanje zaleđenosti produžava se od zapada prema istoku, na srednjoj Odri iznosi prosječno 65 dana, a na Bugu do 115 dana.

Odra je rijeka duga 854 km koja izvire u Češkoj Republici, protiče kroz zapadnu Poljsku i čini granicu između Njemačke i Poljske u dužini između 187 km.

vode_poljske

Donja Odra je plovna za brodove do 750 t, Poljski promet na Odri je znatan zbog izvoza uglja i uvoza željezne rude i drugih industrijskih sirovina. Zbog tehničkih nedostataka plovidba je na Visli slabija, na što življi promet imaju Varta i Bigošćki kanal, a na ostalim se rijekama uglavnom splavari.

Poljske rijeke imaju povoljne uslove za razvoj plovidbe, nego je kvalitet vodenih puteva veoma različit. Tehnički je najbolje uređena Odra, sa pritokom Vartom i Visla.

Preko niskih razvođa sagrađeni su bez većih teškoća plovni kanali. Najvažniji je Bidgošćki kanal (27 km), koji spaja Odru-Vartu s Notećem-Vislom. Augustovski kanal (102 km) veže Narev i Biebrzu-njemen, a Mazurski kanal Vislu-Narev s Mazurskim jezerima i rijekom Ale, pritokom Pregela. Ostali kanali imaju lokalno značenje. Varminski kanal (dug 82 km) veže nekoliko maurskih jezera s morem. Glivicki kanal (48 km) veže gornjošlesko industrijsko područje s Odrom.

Gornjonotećki kanal (105 km) spaja jezero Goplo s Bidgošćkim kanalom.
Poljska ima oko 10.000 jezera površine veće od jednog hektara, što je svrstava u jednu od najbogatijih država svijeta po broju jezera. U Evropi samo Finska ima više jezera po jedinici površine. U sjevernoj Poljskoj ima mnogo glacijalnih jezera, od kojih su neka u dolinama, a neka na području podinskih i završnih morena. Između Odre i Visle nalazi se Pomoransko, a između Visle i Njemena Mazursko jezersko područje.

Najveća su jezera Snjardvi (106 km2), Mamri (104 km2) i Goplo (23 km2). Glacijalnog su porijekla prostrani cirkovi i močvare, koji oko Buga prave prelaz u močvarno područje Polesja.

Pored jezera u ravnicama na severu, postoje i planinska jezera u Tatrama, od kojih je Morskije Oko površinski najveće (34,9 ha). Najdublje jezero je Hanjča sa 108,5 m dubine, u Podlaskom vojvodstvu.
Snjardvi je najveće jezero u Poljskoj. Nalazi se Varminsko-Mazurijskom vojvodstvu, u oblasti Velikih Mazurijskih jezera. Jezero se nalazi na nadmorskoj visini od 117 m. Dno jezera je pretrpano stijenama, što dosta otežava plovidbu. Maksimalna dubina je 23 m, a srednja dubina jezera je 6,5 m. U jezeru Snjardvi se nalazi 8 ostrva.

Mamri je drugo po veličini jezero u Poljskoj, a nalazi se u kraju Velikih Mazurskih jezera. Jezero Dargin, dio jezera Mamri. Površina jezera iznosi 104 km². Maksimalna dubina je 44 m, a srednja dubina iznosi 11 m. Mamri se sastoje iz 6 međusobno povezanih jezera (Severni Mamri, Kirsajti, Kasajno, Dargin, Sviecajti i Dobskie). U jezeru se nalazi 33 ostrva ukupne površine 213 ha. Iz jezera Mamri ističe rijeka Vegorapa.
Lebsko jezero je priobalno jezero u vojvodstvu Pomorje na Slovinjskom priobalju. Ovo jezero je treće po veličini u Poljskoj. Površina jezera je 7.142 ha, dužina 16,4 km, širina 7,6 km, a maksimalna dubina je 6,3 m. Ovo jezero je kriptodepresija, jer se jezero nalazi na nadmorskoj visini od 0,3 m. Prosečna dubina jezera iznosi 1,6 m. Jezero se nalazi na prostoru Slovinjskog nacionalnog parka. Lebsko jezero je povezano sistemom kanala sa jezerima Gardno i Sarbsko, i veoma je bogato ribom. Takođe na jezeru se mogu sresti brojne vrste ptica. Lebsko jezero je u prošlosti bilo zaliv Baltičkog mora, ali je sada potpuno odvojeno od njega.

Poljska ima 3.890 km plovnih rijeka, 266 km kanala i 499 km kanalisanih rijeka. Oko 3.510 km riječnog toka pogodnog za splavarenje.

Biljni i životinjski svijet

Biljni pokrivač najbolje odražava klimatske i pedološke prilike. Na pješčanim nanosima i močvarnim predjelima preovladavaju atlantski elementi s halofitnim biljkama. Morenske nasipe i glacijalne taloge Velikopoljske nizije karakterišu guste šume, u kojim preovladava bor. Prema istoku se atlantska obilježja postepeno gube. Po ravnicama ili zavalama južnih dijelova Poljske jaki su stepski uticaji, naročito na prapornom tlu.

Vegetacija je slična crnomorskoj. U okolini Bjalistoka dominiraju četinari. U planinskim krajevima Karpata, zapravo Beskida i Krkonoša, velika prostranstva obuhvataju bukove i borove šume. Rašireni su brojni endemi. Šume pokrivaju 28 % površine Poljske, a granica šume nalazi se približno na 1.300 m nadmorske visine, i iznad te visine javlja se klekovina bora. Karakteristični su i planinski pašnjaci i planinske rudine, iznad kojih su kamenjari i vječiti led. Preko polovine teritorije Poljske se koristi za poljoprivredu, od čega najviše za ratarstvo. Stočarstvo je zastupljeno u brdsko-planinskim područjima. Preko 1 % ukupne površine (3.145 km²) otpada na 23 nacionalna parka. Po ovome Poljska zauzima prvo mjesto u Evropi. Većina poljskih nacionalnih parkova nalazi se na jugu zemlje. Pored njih, zaštićene su i oblasti rijeka, jezera i močvara u centralnom dijelu zemlje, kao i obale na sjeveru.

sume_poljska

U Poljskoj žive neke životinje koje su izumrle u ostatku Evrope, kao što su: bizoni u prašumi Bjalovježa, mrki medvjedi u Bjalovježi, Tatrama i Karpatima, vukovi i risovi u šumskim područjima, losovi na sjeveru Poljske, dabrovi u Mazuriji i Pomorju. U šumama se susreću jeleni i divlje svinje. Na istoku Poljske postoje nedirnute prašume, od kojih je najpoznatija Bjalovježa. Velika šumska područja postoje i na planinama, u Mazuriji, Pomorju i donjoj Šleskoj.

Poljska je najvažnije područje za razmnožavanje evropskih ptica selica. Četvrtina svih ptica koje ljeti stignu u Evropu, izleže ptiće u Poljskoj, najviše u obalskim predijelima i zaštićenim močvarama rijeka Bjebža, Narev i Varta. U Mazuriji ima sela gde živi više roda nego ljudi.

Pripremila: Ljiljana Koprivica

Literatura:
Davidović, R. (2000): Regionalna geografija- geografske regije evropskih država, knjiga II- drugo izdanje, Prirodno- matematički fakultet Novi Sad, Novi Sad.
Đurić, V. (1974): Ekonomska geografija Evrope i  SSSR, Naučna knjiga, Beograd.
Oreščanin, D. (1968): Geografija šumske privrede, knjiga I, Zavod za izdavanje udzbenika, Beograd.
Petrović, R. (1975): Zemlje i narodi svijeta, fizička, politička i ekonomska geografija, Prosvjeta, Zagreb.
Leksikon država sveta, Politika, Narodna knjiga, 2006.
Vojna enciklopedija, 7, Izdanje redakcije vojne enciklopedije, Beograd, 1965.
Pomorska enciklopedija, 6, Izdanje i naklada leksikonskog zavoda FNRJ, Zagreb, 1960.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here