SHARE

Sva zemljišta Deliblatske peščare su zemljišta na pesku. Pesak se odlikuje velikom vodopropustljivošću, tako da atmosferske vode koje dospevaju na površinu zemljišta vrlo brzo prodiru u niže slojeve. Površinski slojevi zbog toga ostaju bez dovoljno vlage. Ovo je posebno karakteristično za žuti pesak koji pokriva oko polovine površine Peščare. Pod uticajem klimatskih prilika i biotizacije nastanak i razvoj zemljišta na Deliblatskoj peščari odvijao se sporije nego na lesu. Ovi procesi bili su usporeni zbog podloge od peska visokog sadržaja kvarca, a manjeg sadržaja minerala koji se raspadaju u glinu. Delovanjem pedogenetskih faktora na podlogu od eolskih sedimenata razvili su se peskovi – arenosoli, koji se međusobno razlikuju po boji, fizičkim, hemijskim i vodnim svojstvima. Izrazita neotpornost ovih zemljišta (u suvom stanju) prema eolskoj eroziji posledica je njihovih fizičkih i hemijskih svojstava: dominacija najerodibilnijih frakcija sitnog peska od 90% do 95%, malog udela gline i praha (manje od 5%), i niskog sadržaja humusa (manje od 1,5%).

a1Delovi u kojima se SRP naslanja na černozeme čini peskoviti černozem. Na karti se može videti da černozema najviše ima u severnim i severoistočnim krajevima rezervata. U blizini naselja Mramorak i Deliblato ima znatnih površina pod livadskom crnicom. Između Kovina i Dubovca, uz Dunav, susrećemo površine pod ritskim crnicama. Neposredno uz Dunav i u pribrežju reke Karaš preovlađuju aluvijalna zemljišta.

Zemljišni tipovi Deliblatske peščare sačinjavaju pedogenetski niz od inicijalnih zemljišta na žutom pesku do pararendzina černozemskog tipa i šumskih peskovitih zemljišta u fazi ogajnjačavanja. Veseli pominje da je pesak u okolini Deliblata fin i sitan, najfiniji u Evropi. Pun je prašine, liskunovih plošica i kamenčića čija površina ukazuje na kratko pravaljen put, odnosno blisko mesto postanka.

Šume prekrivaju vrlo mali procenat teritorije Vojvodine. One se nalaze na planinama i uz priobalje Dunava, Save i Tise. Jedno od pretežno šumskih područja na ovom prostoru je i prostor Deliblatske peščare. Peščare pružaju utočište izuzetno zanimljivom biljnom i životinjskom svetu uglavnom sastavljenom od vrsta „specijalista“ koje naseljavaju samo određena specifična staništa na pesku. Mnoge od ovih vrsta nalaze se na Crvenim listama u kategoriji ugroženih ili pred izumiranjem.

Uslovi za razvoj vegetacije na Peščari nisu svuda podjednaki, već se oni na pojedinim elementima reljefa mogu znatno razlikovati. Vegetacija zavisi od stanja vlažnosti, vezanosti, količine humusa i hranljivih materija, dubine podzemne vode i drugih činilaca. Takođe veliki uticaj na sastav vegetacije imaju reljef i ekspozicija. Vegetacija u vlažnim depresijama je drugačija od one na suvim dinima, takođe razlikuje se vegetacija na žutom pesku od one na crnom i smeđem pesku.

Vetegacija Deliblatske peščare je u velikoj meri rezultat delovanja čoveka. Dvesta godina se ona pošumljava što je izazvalo duboke promene u sastavu vegetacije na najvećem delu. Ipak na prostoru Peščare postoje i površine sa autohtonom vegetacijom.

Deliblatska_pešStepanović-Veseličić (1963) na Peščari izdvaja peščarski, stepski, močvarni i šumski tip vegetacije. Vagner 1914. izdvaja biljke na nevezanom pesku i u izduvinama i trave na vezanom pesku. Na nevezanom pesku i u izduvinama po obodu Peščare ili u unutrašnjem delu javlja se peščarski tip vegetacije, odnosno travni pokrivač u kome dominiraju vrste: Corsipermum nitidum i Polygonum arenarium. Trave dobro vezuju pesak i pod njihovim uticajem se na površini stvara humus. Zahvaljujući vezivanju peska, stvaranju humusa i prisustvu hranljivih materija, moguće je formiranje stepske vegetacije.

Neke od stepskih vrsta koje se javljaju su Festuca vallesiaca, Festuca pseudovina i Andropogon ischaemum. Za one delove Niskog peska gde se podzemna voda nalazi na maloj dubini javlja se močvarni tip vegetacije ili hidrofite. Takva vegetacija je slabo zastupljena, a može se naći kod Kajtasova, Popine bare, Bare Zamfire itd. Vrste koje se iz ove grupe javljaju su Salix Rosmarinofolia i Molinia coerulea.

Zahvaljujući najviše pošumljavanju danas znatne površine Deliblatske peščare pokriva šumski tip vegetacije. Međutim, u manjem obimu postoje i prirodne šume, a na prostorni razmeštaj autohtonih šuma najviše je uticao nivo podzemne vode koji se razlikuje u različitim delovima Peščare. U jugoistočnom delu Peščare zbog male dubine podzemnih voda javljaju se topole (Populus), jove (Alnus glutinosa), hrast lužnjak (Quercus robur) i poljski jasen (Fraxinus oxicarpa). U središnjem i severozapadnom delu Peščare, gde su podzemne vode na velikoj dubini, održale su se manje površine hrasta lužnjaka, hrasta medunca (Quercus pubescens) i lipe (Tilia tomentosa). Kada je reč o veštačkoj šumi, tu svakako dominira bagrem (Robinia Pseudoacacia), a potom slede i crni i beli bor (Pinus nigra, Pinus silvatica). U manjem obimu pošumljavalo se sa kanadskom topolom i američkim jasenom (Populus canadensis, Fraxinus americana). Na čistom pesku, pojedinačno ili u vidu manjih šumica javlja se i samonikli četinar kleka (Juniperus communis) koji dominira u jugoistočnom delu Peščare.Deliblato_Sands_2

Na platou Dumače u istočnom delu SRP, koji predstavlja formaciju na južnobanatskom lesnom platou, nalaze se šume koje predstavljaju poslednje ostatke šumo-stepskih šuma javora i hrasta (Acer, Quercus) u Vojvodini, pa čak i celokpunog južnog dela Panonske nizije. Zagajička brda koja se direktno nadovezuju na Dumaču odlikuju pašnjačke formacije, a posebnu vrednost imaju populacije gorocveta (Adonis Vernalis).

Ivični delovi Deliblatske peščare pružaju povoljne uslove za uzgoj vinove loze, a zbog bagrema, lipe i raznog medonosnog bilja, Peščara pruža idealne mogućnosti za razvoj pčelarstva. Zbog zaštite brojnih životinjskih i biljnih vrsta na prostoru Specijalnog rezervata prirode, kao i velikih površina pod šumskom i travnom vegetacijom, dobre su mogućnosti razvoja lovstva.

Faunu Peščare odlikuje velika raznovrsnost koja se manifestuje prisutnim brojem vrsta, ali i specifičnost životnih zajednica ekosistema ovog područja. Kao rariteti u fauni ističu se, pre svega, vrste stepskih staništa. Na području Peščare živi oko 1 200 vrsta insekata, 24 vrste vodozemaca i gmizavaca, 167 vrsta ptica i 39 vrsta sisara. Nigde u Evropi ne postoje veće populacije stepskog guštera (Podarcis taurica), stepskog smuka (Coluber caspius) i zelembaća (Lacerta viridis). Neke od retkih vrsta ptica su banatski soko (Falco herrug), orao krstaš (Aquila heliaca) i orao kliktaš (Aquila pomarina) koje spadaju u najugroženije vrste ptica u a2Evropi. Deliblatska peščara predstavlja jedan od najvažnijih centara diverziteta sisara u našoj zemlji. Obeležje fauni daju vrste koje pripadaju stepi i šumostepi sa malim brojem isključivo šumskih vrsta. Na krajnjem jugoistočnom delu Peščare može se naći stepski skočimiš (Sicista subtilis) čije je Deliblatska peščara jedino stanište u našoj zemlji. Ovaj predeo naseljavaju još i slepo kuče (Spalax leucodon), tekunica (Spermophilus citellus), šišmiši (Myotis) itd. Po postojećim literaturnim podacima, vuk (Canis lupus) je područje Peščare naseljavao do pred Prvi svetski rat, kada je uništen trovanjem. Nakon više od 20 godina, vuk se 1942. ponovo pojavio na ovom prostoru, i predpostavlja se da ga ima i danas. Brojno stanje se procenjuje na od 5 do 30 jedinki. Predpostavlja se da dolaze dolinama karpatskih reka na prostor Peščare.

Pripremio: MSc Miloš Ostojić

Literatura:
Butorac, B., Habijan-Mikeš, V. (1997): Peščarska područja Srbije – Deliblatska i Subotičko-Horgoška peščara. Zavod za zaštitu prirode Srbije. Javno preduzeće „Srbijašume“, Javno preduzeće „Palić – Ludaš“. Beograd.
Butorac, B., Habijan-Mikeš, V. i Vider, V. (2002): Opstanak peščara u Vojvodini. Grafoprodukt. Subotica.
Gavrilov, M., Marković, S., Schaetzl, R., Tošić, I., Zeeden, C., Obreht, I., Sipos, G., Ruman, A., Putniković, S., Emunds, K., Perić, Z., Hambach, U., Lehmkuhl, F. (2017): Prevailing surface winds in Northern Serbia in the recent and past time periods; modern- and past dust deposition. Aeolian research. Volume 31. Part B. April 2018: 117-129
Davidović, R., Miljković, Lj. i Ristanović, B. (2003): Reljef Banata. Univerzitet u Novom Sadu. Departman za geogafiju, turizam i hotelijerstvo. Novi Sad.
Zavod za zaštitu prirode Srbije. (1998): Predlog za zaštitu prirodnog dobra „Deliblatska peščara“ kao Specijalnog rezervata prirode. Novi Sad.
Letić, Lj., Malešević, R. (2004): Povodom jubileja 185. godišnjice pošumljavanja Deliblatske peščare. Specijalni rezervat prirode Deliblatska peščara. Zbornik radova VII. Javno preduzeće „Vojvodinašume“. Novi Sad: 5-14.
Milenković M., Munćan, S. (2004): Ugroženost šuma Deliblatske peščare od požara. Specijalni rezervat prirode Deliblatska peščara. Zbornik radova VII. Javno preduzeće „Vojvodinašume“. Novi Sad: 53-66.
Savić, R. (2004): Degradacija peskovitih zemljišta eolskom erozijom. Zbornik radova VII. Javno preduzeće „Vojvodinašume“. Novi Sad: 367-376.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here