SHARE

Na okeanskoj pučini je površina tek u izuzetnim slučajevima u potpunom miru, dok je na sporednim morima za vrijeme duže tišine dosta često ravna i glatka kao ogledalo. Ako se upitamo šta je talasanje mora, i kakva mu je struktura, sa pouzdanošću možemo odgovoriti jedino, a to je da ništa nije nepravilnije i različitije od uzburkanog mora. Usljed spoljašnjih uticaja vodene mase se nabacuju, sudaraju se jedne sa drugima i odražavaju haotično stanje vodene površine. Tek po prestanku ovih uticaja more počinje da se umiruje. Okeanska voda ostaje mirna samo pod unutrašnjim uticajima teže i svoje inercije. Tada talasni oblici postaju pravilniji, i tek to pravilnije kretanje može se nazvati talasanje. Od njega treba poći kada treba postaviti teoriju talasa.

Kod talasanja, neprekidno kretanje vodenih masa unaprijed samo je prividno. Pri kretanju talasa kreću unaprijed samo njihovi oblici, brežuljci i doline, ali vodene čestice osciliraju jedino oko svoga položaja ravnoteže. Sa kretanjem talasnog profila nije povezano kretanje vodenih masa. Ako se čestice ma u kom pravcu udaljavaju od položaja ravnoteže nastaju translacioni talasi i vodene struje, istinita kretanja. To se vidi i po malim predmetima, koji plivaju po ustalasanoj vodi. Ako npr. posmatramo parče drveta na vodi, vidjećemo kako se talasom izdiže i spušta, ali pri tom ne mijenja mnogo svoje mesto i izgleda da talas ispod njega protrčava. Kod talasanja svaki molekul vode ima kružno kretanje ili osciliranje oko nepomičnog središta (kao i izvjesna tačka na točku), a slično je kretanje komada drveta. Prema tome visina talasa nije ništa drugo nego prečnik kruga po kome se molekul kreće. Utisak da se talasi kreću nastaje usljed neprekidnog mijenjanja talasnog profila: doline se stalno smijenjuju sa brežuljcima, a ovi sa dolinama. Ako se pretpostavi da duva blag, pravilan istočni vjetar, on će prvo udariti na molekul 1, za njim na molekul 2, pa 3 i postepeno svaki sljedeći. Pod njegovim uticajem svaka od tih čestica napušta položaj hidrostatičke ravnoteže, jer je pritiskom potisnuta na dolje. Kad vjetar dopre do molekula 14, on je još u ravnoteži i neporemećen, ali se molekul 13 na svome oscilatornom kretanju pomjerio naniže, za 30o , jer je vjetar na njega počeo uticati ranije, molekul 12 se spustio za 60o, a svaki se istočniji spustio za 30o više.  U istom trenutku molekul 2 dospio u prvobitni položaj, tj. opisao je 360o , dok se molekul 1 ponovo spustio za 30o ispod položaja ravnoteže, tada je opisao 390o .

ocean-waves-1000x675-1000x675

U slučaju kada se spoljašnji uticaji znatno pojačaju, povećaće se i kružne putanje čestica. Ako se pretpostavi da su sve čestice vode, koje će učestvovati u kretanju, isto onoliko udaljene jedna od druge kao na skici, ali da je vjetar znatno pojačan, oblik talasa će postati mnogo oštriji i brežuljak će se završiti skoro u vrhu, što se i vidi na skici. Sada je trohoida prešla u izrazit oblik cikloide, a od običnog je talasa postao val. To isto bi se dogodilo ako bi se sve čestice na skici približile jedna drugoj, jer bi dužina cijelog talasa postajala sve kraća, a pošto bi mu visina ostajala ista, imao bi sve oštriji oblik i na kraju bi dobio izgled cikloide. To je najkraći i najoštriji oblik koji bi talas mogao imati po teoriji.

Da bi molekuli mogli opisivati potpune kružne putanje, morale bi neposredno dublje čestice biti potisnute na niže. Pri tom bi se ravnoteža kod njih poremetila, pa bi i one počele učestvovati u kretanju. Međutim, trenutni položaji pojedinih dubljih molekula na njihovim putanjama  ne bi se mogli odrediti, i njihovo kretanje se ne bi moglo pratiti, kad ne bi bilo poznato sljedeće: 1. da svaki površinski molekul ima kružnu putanju, čiji je prečnik jednak talasnoj visini, 2. da sve čestice na istom nivou imaju jednake kružne putanje sa istim prečnikom, i 3. da se prečnik kružnih putanja smanjuje u geometrijskoj progresiji pri aritmetičkom povećanju dubine. Ta razmjera se može izraziti i Rankinovim empirijskim zakonom koji kaže, da ako se dužina talasa podijeli na devet jednakih djelova, onda će se na svakoj narednoj devetini prečnik molekularnih putanja smanjiti za polovinu.

Na pučini je pri jačim vjetrovima srednja dužina talasa 100 metara, visina 3.4 metra, pa je i prečnik površinskih molekularnih putanja jednak talasnoj visini. U dubini od 11 metara  prečnici će biti 1.7 metara, u 22 metra dubine 0.85 metara, u 55 metara tek 10 centimetara, a u dubini od 110 metara nešto veći od 3 milimetra. Tu bi se talasanje jedva osjećalo. Naravno, kod dužih talasa, sa većom visinom, talasanje se osjeća u još većim dubinama. Tako bi kod talasa sa dužinom od 180 metara i visinom od 4.2 metra, prečnici kružnih putanja kod molekula u 20 metara dubine bili 2.1 metar, a ista je tolika i talasna visina, u 100 metara dubine bi bili 13 centimetara, a u 180 metara 8 milimetara. Po teoriji bi se kretanje smanjilo do nule tek u beskrajnoj dubini, ali bi se u istini vidjelo da znatno oslabi već na dubini od nekoliko desetina metara. Pri svemu tome treba upozoriti, da se u Atlantskom okeanu kretanje talasa kadkad osjeća do 1500 metara.

Pošto je svaki dublji sloj vode pod sve većim pritiskom, i svaki međusloj ima prema višem sloju veću, a prema dubljem manju gustinu, biće sve dublji molekuli spriječeni u slobodnom kretanju. Oni ne mogu opisivati potpuno kružno kretanje, naročito u plitkim vodama, nego sa dubinom dobijaju sve izrazitiji oblik epileptičnih kretanja, jer se mala osovina u odnosu na horizontalne, velike, sve više smanjuje, da se pri dnu smanji skoro do nule i čestice se jednostavno kreću u horizontalnom pravcu, unaprijed i unatrag. Samo u dubokim vodama čestice u površinskim slojevima opisuju kružne putanje, dublje sve spljoštenije elipse, a pri dnu prave linije.

photo-1502209944943-85c1d6146367To je uglavnom teorija oscilacionih talasa, koji se po prestanku vjetra javljaju i u prirodi, kao što će kasnije vidjeti. Još na jedno pitanje treba odgovoriti: da li u tečnoj masi ostane svaka čestica zaista u istom relativnom položaju, u kome je bila prije početka talasanja? Na to sve dobijamo negativan odgovor, jer se pri jačem djelovanju vjetra morska površina nepravilno uskomeša, pri čemu izvjesne mase vode bivaju prenošene sa jednog mjesta na drugo, mada to ne moraju biti prave i izrazite struje. Donosimo zaključak, da teorija talasanja nije potpuno tačna, ali je ipak sigurno, da struktura formiranog talasanja iznad dubokog mora toliko malo odstupa od teoretskog trohoidnog oblika, i da se teorija oscilacionih talasa najviše približava  prirodnim pojavama.

Dimenzije i brzina okeanskih talasa    

Svaki talas je sastavljen iz dva dijela: talasne doline i brežuljaka, a iskustvom i teorijom je utvrđeno da su razni elementi talasanja povezani određenim, dosta jednostavnim formulama, koje vrijede za sve slučajeve talasanja iznad dubokih djelova okeana. Vertikalna udaljenjenost od najviše do najniže tačke kod talasa je njegova visina, a horizontalna udaljenost od vrha jednog do vrha drugog talasnog brežuljka je dužina. Pojam periode će biti najlakše razumljiv, ako se pretpostavi da se kretanje talasa posmatra sa usidrenog broda. Tada će razmak u vremenu, za koje dva uzastopna talasna brežuljka promaknu ispred posmatračevog oka, označavati periodu, a to je isto vrijeme za koje čestice vode opišu pri svome kruženju potpun krug i dospiju u isti raniji položaj. Brzina propagacije određuje se vremenom, za koje izvjesna tačka talasa, najbolje vrh njegovog brežuljka, pređe cijelu dužinu usidrenog broda ili određenu dužinu drugog nepomičnog predmeta; ona se podjelom vremena ( u sekundama ) sa dužinom ( u metrima ) može izraziti u m/sek.

Osnovni element, visina talasa, može se odrediti samo opažanjem. Visina se najčešće određuje sa palube, ali je pri svakom takvom mjerenju brod nešto nagnut prema talasnoj dolini, pa se zato dobija utisak da je pretjerano velika. U manjim zatvorenim i ivičnim morima i talasne dimenzije su manje nego na slobodnom okeanu, takođe su manje iznad plićaka, jer dno jako smeta njihovom pravilnom razvitku i mnogo im remeti oblik, te su u blizini obala nepravilni. Treba spomenuti da su uzroci nastajanja talasa različiti, i da zavisno od njih imaju različite dimenzije. U njihovoj klasifikaciji najznačajniji su vjetrovi i dislokacioni, odnosno eksplozioni talasi, i ostali talasi koji će biti napomenuti u nastavku. 

Vjetrovni talasi

R10131_image1Najvažniji tip okeanskih talasa izazvan je uticajem vjetra. Kada vjetar počne djelovati izazove na morskoj površini nejednaku podjelu pritisaka, jer nikad ne duva istom, nepromjenljivom jačinom nego na mahove, nepravilnim, slabijim i jačim udarima. Na taj način se, pod uticajem nejednakih pritisaka i trenja vazduha sa površinskim česticama vode počnu obrazovati talasi. Njihov dalji razvitak je olakšan time, što vjetar jače utiče na izdignute nego na zaštićenije, ugnute djelove talasa, te se profil talasnih brežuljaka kreće unaprijed: s jedne strane neposrednim pritiskom, a s druge trenjem sa pokrenutim vazdušnim česticama. Tim radom se kod talasa sve više povećavaju dimenzije, dok za određenu brzinu vjetra nije dostignuta granica talasne visine.

Na osnovu posmatranja je dokazano, da se sa jačinom i trajanjem vjetrova povećavaju svi elementi talasa na okeanskoj pučini: visina, dužina, brzina i perioda, ali u nejednakim razmjerama. Ako su vjetrovi blagi, more se blago zatalasa, ali što duže duvaju, i što su jači, tim će biti izrazitije talasanje i osjećaće se sve dublje. Najbrži je priraštaj u visini, dužina počne sporo da se povećava, ali kasnije sve brže i premašuje priraštaj visine. Najsporije se povećava brzina propagacije. Ako se pravac i jačina vjetrova ne menjaju, talasi će, poslije izvjesnog vremena prestati da se povećavaju i zadržaće nepromjenjiv oblik. Tek ako vjetar počne slabiti počeće se smanjivati i dimenzije, opet u istom odnosu kao što se povećavaju.

Ovdje treba spomenuti još nekoliko činjenica, koje su vrlo važne. Početna visina oscilatornih talasa ne zavisi samo od jačine i trajanja vjetrova nego i od okeanskog prostora na kome duvaju. Slab povjetarac stvara samo male talase, koji se do izvjesne granice povećavaju, ali nikad neće postati veliki talas. Na pojasu pasatskih vjetrova talas brzo dobija maksimalnu visinu, koja odgovara određenoj brzini vjetra, a poslije toga se ne povećava, makar vjetar danima duvao sa istom jačinom. Uopšte se može reći, da brzina vjetra u km/h podijeljena sa 10.8 daje visinu talasa u metrima. Tako je pri buri od 71 km/h ( ili 19.7 m/sek. ) srednja visina talasa 71:10.8=6.6 m. Ali u takvim slučajevima, pri burnim vjetrovima, najveći se talasi ne pojave pri njihovoj maksimalnoj brzini nego kasnije, kad vjetar počne slabiti.

Na visinu talasa utiče i trajanje vjetra, ali samo dotle dok se poveća do maksimalne granice. Kad počne duvati povjetarac na morskoj se površini pojave mali talasi, ali im se pri daljem duvanju dimenzije postepeno povećavaju, mada jačina povjetarca ostaje ista. Ako se brzina vjetra iznenada poveća izazvaće i veću visinu talasa, pa i u tom slučaju neće dugo trajati, nego će se još više povećati, i ako vjetar duva nepromijenjenom snagom, o čemu postoje sigurni dokazi. Način kako se mali vjetrovni talasi povećavaju još nije tačno poznat, ali su još prije jednog stoljeća dati glavni uzroci. To su: 1. stalan horizontalan pritisak vjetra na talasni brežuljak, čime se orbitalna kretanja vodenih čestica povećavaju ; 2. spajanje nekoliko manjih talasa, koji se kreću u istom pravcu ; 3. pritisak velikog talasa na idući manji talas, usljed čega se ovaj poveća ; 4. ukrštanje talasa, koji se kreću u raznim pravcima. Kako je horizontalna brzina vjetra najveća pri vrhu talasnog brežuljka, tu će vazdušni pritisak, sa djelovanjem na niže, biti najmanji, a obrnuto će biti u talasnoj dolini, te je ona s toga potisnuta na niže, a brežuljak izdignut. U slučajevima, kada se pri stalnom delovanju vjetra visina talasa poveća do maksimuma, mora se dalji priraštaj energije u talasnom kretanju pokazati u povećavanju dužine i brzine propagacije. Time se mogu objasniti mnoge nesuglasice u podacima o odnosu brzine vjetra prema talasima.

cyclopsČesto se talasi šire unaprijed većom brzinom od vjetra, a isto tako su česti i suprotni slučajevi, ali je po svemu mnogo vjerovatnije da vjetrovi najčešće imaju veće brzine od kretanja talasa unaprijed. Isto se tako pokazalo da i odnos između talasne dužine prema visini zavisi od jačine vjetra. Naravno da pod raznim okolnostima elementi talasa mogu dobiti mnogo veće dimenzije od prosječnih. Tako su na Sredozemnom moru opažene visine do 7.6 i 10.3 m, a na sjevernom Atlantskom okeanu 13.1 metara. Na južnom Tihom okeanu talasi dostižu visine do 13.7 do 15 m, a ako se dva velika talasa ukrste i presijeku može se trenutna visina povećati do 15.5, pa možda i 18 m.

Dosta su česti slučajevi da pri talasanju mora talasi imaju nejednake visine, što bi se vjerovatno moglo objasniti činjenicom da je taj niz kombinovano djelovanje dva ili više nizova talasa koji se kreću u istom pravcu, i od kojih svaki ima različitu, ali prilično konstantnu, dužinu i visinu. Na taj način bi se mogli pojaviti pojedini talasi sa visinom od 12 i 13 metara, i kod dva niza prvi imao visinu od 6, a drugi od 7.5 metara. Ako bi se sastale doline jednog sa brežuljcima drugog niza talasa visina bi se znatno smanjila.

Svi ovi talasi, koji se obrazuju pod neposrednim uticajem vjetrova, kod većina naroda, pa i kod naših primoraca zovu se,,more”. Njihovi oblici mogu biti simetrični, ako su brzine vjetra i propagacije talasa iste. Ako je brzina vjetra veća od brzine propagacije oštar trohoidan profil talasa se mijenja. Tada je  kretanje vodenih čestica unaprijed u talasnom brežuljku ubrzano, dok je retrogradno kretanje u dolini usporeno. Kako su doline više zaštićene od vjetrova, usporavanje je kod njih slabije od ubrzavanja na brežuljku, usljed čega prednja strana postane strmija, a profil talasa asimetričan. Talasi se naginju u onom pravcu, u kome vjetar duva, i pri tom burnom vjetru se prebace. Ako je vjetar sporiji od brzine propagacije profila, talasi se vraćaju unatrag, u odnosu na vjetar, i opet oblik postaje asimetričan. Za ovaj tip talasa je karakteristično da je po prestanku vjetra ,, more i dalje aktivno, i svojom kinetičkom energijom čini pustoš na žalu.

Kad asimetrični talasi izađu iz predjela burnih vjetrova, kojima su izazvani, oblik im postaje zaobljeniji, simetričan, sličan trohoidi, mada je na pučini iznad dubokih voda opažena i pri tihom vremenu nešto strmija prednja strana. More, dakle, zbog velike pokretljivosti vode, stvara nove sisteme talasa, koji se mogu proširiti i do nekoliko stotina i hiljada kilometara daleko od predjela na kome je duvao snažan vjetar. Takvi blaži i pravilniji oblici talasa javljaju se naročito u ekvatorijalnim oblastima maina, pravilnih pasatskih vjetrova i na drugim djelovima okeana bez jačih vjetrova. To je karakterističan oblik talasanja mora ili mrtvog mora kod naših mornara, koji najbolje odgovara teoriji. Iz tog razloga je more kadkad i po tihom vremenu ustalasano, i jedan za drugim valjaju se dugački, dosta pravilni talasi izrazitog trohoidnog oblika, dok more ima više oblik cikloida i površina mu je uzburkana talasima nejednakih veličina.

Nepomični talasi

9195f0bb2151d31dbe02507782271fba--water-waves-sea-wavesU zatvorenim i sporednim morima, kao i u velikim zalivima, javlja se naročita vrsta talasa, kod kojih vodene čestice nemaju kružne putanje nego se istim putem vraćaju unatrag ili na više istim putem, kojim su pošle unaprijed ili na niže. Takva dizanja i spuštanja vodenih površina, često bez vidljivih uzroka, prvo su opažena u Ženevskom jezeru i danas se uopšte označavaju po tamošnjem lokalnom nazivu ,,seiches”. Za jezera problem ovih talasa riješen je radovima u Forela i Kristala. Očigledan primjer takvog talasanja pruža voda u kadi. Ako se izvrši pritisak na južni kraj, na suprotnom će se površina vode izdići, a poslije će nastati pravilno talasanje, tako da će se voda spuštati i dizati u pravcima sjever – jug. No, na prečniku umivaonika, koji se pruža pravcem istok – zapad, uspravno na undulacije vode, neće biti nikakvog kretanja, tu vodene čestice ostaju za vrijeme cijelog talasanja u moru. To je tip nepomičnih talasa. U teoriju ovih talasa ne treba dublje ulaziti, jer važe samo za rezervoare sa geometrijskom pravilnošću, a u prirodi takvih oblika nema. Ipak sve glavne pojave kod nepomičnih talasa mogu se njome objasniti. Prema teoriji broj perioda kod seša je neograničen, a to je donekle i slučaj, naročito kod jezera, jer svako od njih ima po nekoliko perioda različitog trajanja, dok za morske periode to još nije dovoljno utvrđeno. Osim toga, nepomičnih talasa može biti samo u slučaju, ako im je dužina alikvotni dio dužine korita. Već je spomenuto da se kod njihovih kretanja talasni brežuljci i doline smjenjuju, a na jednakoj udaljenosti od središnjih djelova brežuljaka i dolina ima izvjestan broj čestica koje su nepomične. One se zovu čvorovi, a njihova spoljna linija je spojnica čvorova.

Prema broju čvorova mogu se razlikovati uninodalni talasi, gdje su čvorovi u sredini korita, ili plurinodalni, sa 2, 3, 4… do n čvorova.

U duguljastom koritu mogu se istovremeno javljati u uzdužnom pravcu longitudinalni, a u vertikalnom transferzalni nepomični talasi. Dok se vodene čestice na površini kreću u vertikalnom pravcu, gore i dolje, tečnosti se kreću u konkavnim linijama, prema ravni ravnoteže.

U određenom basenu je uninodalna ili jednočvorna vrsta undulacije najjednostavnija, a ujedno ima i najdužu periodu. Dosta pravilne seše su vladale u Kilskom i Meklenburškom zalivu od 16. do 19. januara 1899. godine pri burnom vremenu i snažnim udarima vjetra. Kod svetionika na plićaku ispred ostrva Femarna javilo se od 16 do 17. januara 9 talasa sa prosječnom periodom od 115 minuta amplitudom od 5 do 10 cm. Pored njih su ponekad zabilježeni kraći i blaži talasi, sa trajanjem od 45 do 50 minuta. I po formulama bi najduža perioda trajala 114 do 115 min, a kraće 49 odnosno 34 min. Sličnih undulacija, ali sa drugačijim dimenzijama, ima u danskim vodama, pri britanskim obalama, istočnim obalama Sjeverne Amerike, u lukama Sjeverne Španije, a vrlo rasprostranjene su na Sredozemnom moru. Tako su u luci La Valete, na Malti, prema većem broju posmatranja (33) srednje dimenzije nepomičnih talasa ovolike: perioda 23.4 min, visina 31 cm, ali su se kod periode pokazala znatna kolebanja od 17,9 do 32.4 min, a kod visina od 22 do 40 cm.

Odavno se zna za nepomične talase na Jadranskom moru, jer je Štalberger prije 100 godina obradio bilježenja nivoa vode u riječnom zalivu i ukazao da se za vreme bure u toku plimskih talasa pojavljuju mali poremećaji sa visinom od 3 cm i periodom od 4.7 do 4.8 minuta. To je svakako u vezi sa izvanredno snažnim udarima, kojima se bura obično odlikuje. Pri južnjaku, međutim, kad široko počne jače duvati, morska površina podliježe većim kolebanjima, sa prosječnom periodom od 132 minuta. Ista je tolika perioda i srednja visina kod Senja, ali visokoj vodi seše kod Rijeke odgovara istovremena niska voda kod Senja i obrnuto. Iz toga izlazi da u Podgorskom kanalu između Rijeke i Senja leži spojnica čvorova i da bi između njegove sredine i jugoistočnog kraja morao biti još jedan čvor. Obično opažena visina seša na Jadranskom moru je oko 2 cm, pri uzburkanom moru 5 do 10 cm, a pri vrlo  snažnoj buri 20 cm i više. Na  jadranskom primorju nepomični talasi su poznati kao gajola, a i u drugim predjelima imaju naročita imena : na obalama Sicilije marobio, u sjev. Španiji resaka i t.d. Za seše se može uzeti kao pravilo da imaju neznatne visine, većinom do 10 cm, perioda im se mijenja od nekoliko minuta u malim vodenim basenima do više časova u velikim, a brzina undulacije je neznatna.

Zemljotresni i ekspozicioni talasi

waveKadakad se na okeanima pojavi druga vrsta talasa koja je izazvana subokeanskim zemljotresima, dislokacijama, vulkanskim eksplozijama I erupcijama. Svi oni postaju na dnu okeana odakle se prošire do površine i tu mogu provesti dosta čudnovato, a pri obalama i pustošeće dejstvo, ali ipak nemaju veći morfološki značaj zbog relativno rijetkih pojava. Ti talasi se javljaju u dva oblika, kao longitudinalni i transverzalni, od kojih se posljednji odlikuju ogromnim dimenzijama. Pri svakom potresu okeanskog dna stvaraju se kratke, brze oscilacije vodenih čestica, koje se prema površini šire sa brzinom zvuka, pa ako se u blizini epicentra slučajno pojavi kakav brod, osjetiće slabije ili jače udare, kao da je naseo na sprud ili plićak: izdigne se, pa se posle spusti. Naročito se događa na ekvatorijalnom dijelu Atlantskog okeana, između stijena Svetog Pavla i 1° j.š., 18° z.d., gdje je bilo oko 90 takvih slučajevima. Kadkad se udari tih longitudinalnih talasa toliko jaki da brodove izbace iz vode, da izlome jarbole ili da cio brod bude uništen. U nekim slučajevima pučina ostane neporemećena, mirna i bistra, u drugima je ranija uzburkanost znatno ublažena, a u nekima počne snažno talasanje, pa se na plićacima voda zamuti i sa dna se dižu gasovi sumporovodonika, kao produkta truljenja organske materije.

Druga i važnija grupa talasa, koja je takođe u vezi sa zemljotresima, izazvana je dislokacijama okeanskog dna, naročito klizanjem i oburdavanjem podmorskih izdignutih masa zemljine kore, i submarinskim eksplozijama magmatičnih gasova. Mehanizam tih talasa još nije dovoljno poznat, ali se vjerovatno, uporedo sa izdizanjem podinskih plasa izdigne i cijela vodena masa iznad toga dijela okeana. Time je nastao poremećaj hidrostatičke ravnoteže, jer se jedan dio morske površine izdigao iznad normalnog nivoa,anjenim spuštanjem u cilju povraćaja ravnoteže stvoren je veliki talas translacije. On se sa velikom brzinom proširi preko cijelog okeana, ali mu se na pučini visina naglo smanjuje. S ovim su po spoljašnjem izgledu veoma slični eksplozioni talasi submarinskih vulkanskih procesa i teško bi se mogla učiniti razlika između jednih i drugih.

Unutrašnji talasi

Prilikom ekspedicije brod “Fram”  po Polarnom moru bio je u vodama oko Tajmana, sjeverno od Sibira, često znatno usporavan u kretanju bez ikakvog vidljivog uzroka. Norveški mornari su još ranije znali da ima takvih ,,mrtvih voda”, gdje se jedrilicama, pa čak i parnim brodovima, kadkad ne može rukovati, ali čim iz njih izađu dobiju normalnu brzinu. Bilo je čak i takvih slučajeva da je brod zadržavan cijelog dana. Po povratku ekspedicije, Ekman je počeo skupljati opažanja raznih moreplovaca i eksperimentalno je proučavao uzrok tih pojava. Njegovi zaključci mnogo dopunjuju ranije oglede Skota Resela i matematičku analizu Stokesa, tj. teoriju talasa koji se obrazuju na granici dviju tečnosti različite gustine. Ako se pretpostavi, da jedno ispod drugog leže dva vodena sloja, površinski sa gustinom i dublji, sa većom gustinom , da je dubina, odnosno debljina, lakšeg sloja p1, a težeg p2, mogu se pod povoljnim prilikama na granici oba sloja obrazovati unutrašnji ili granični talasi sa visinom H, a na površini lakšeg sloja sa visinom  h  , dok je dužina L kod oba talasna sistema ista. Ako se dalje pretpostavi, da je dubina lakšeg sloja  p1  prema dubini težeg sloja  p2  neznatna, da su talasne visine u odnosu na debljine slojeva vrlo male, a isto tako i razmjera p1 : L, tj. da je površinski sloj tanak, dobiće se jednačina:

Kako su u morskim vodama maksimalne razlike u gustinama, rijetko kada veće od 0.03, površinski talasi  biće toliko mali da se jedva mogu raspoznati, dok će u isto vrijeme unutrašnji ostati veliki. To se može događati i u slučaju da granična površina dvaju slojeva nije oštro izražena, ali uvijek pri iznenadnom poremećaju hidrostatične ravnoteže.

epicstockmedia-ocean-wave-at-sunrise_a-G-14305926-14258382Mrtvih voda može biti svugdje gdje postoji odgovarajuća slojevitost i gdje oba sloja pripadaju različito snažnim strujama. U uskim i dugim zatonima, bez jačih plimskih struja, uslovi su naročito povoljni da se riječna voda rasprostre preko teže okeanske vode, a isto tako u blizini obala, gdje leže okeanske vode, kao i u blizini obala, gdje leži sloj slatke ili bočate vode na sloj slanije vode, ali se jedna sa drugom ne miješa. Ti talasi se kreću veoma sporo, brzina im zavisi od razlike u gustini vodenih slojeva i po Heland- Hansenu i Nansenu se povećava sa drugim korijenom diferencije. Kad brod uđe u mrtvu vodu morska površina uzme naročiti izgled. Tada se uopšte vidi, kako preko traga broda na vodi prolaze nizovi bora i karakterističnih undulacija, koje se ponekad dosta daleko rasprostiru na jednu i drugu stranu. Oblik bora se mijenja prema jačini vjetra i površinskoj struji i one često izgledaju asimetrično.

Pri iznenadnom poremećaju hidrostatične ravnoteže obrazuju se unutrašnji talasi. Ako se u zatvorenom rezervoaru nalazi ispod tanjeg i lakšeg mnogo gušći sloj tečnosti, i ako je prema određenoj tački mirujuće vodene površine izvršen snažan i kratak udarac vjetra, to će tada prouzrokovati kretanje čestica, tj. vrlo jaku prisiljenu struju, a time i znatno olakšanje pritiska, usljed čega dublji sloj biva potiskivan na gore. Tako se ispod mjesta površinskog udara gušći sloj vode izdigne u obliku visokog talasa, sa odgovarajućom dolinom ispred talasnog brežuljka, koji se dosta sporo kreće pravcem udara vjetra. Sa ivica rezervoara on biva odbačen, pa se kroz sud nekoliko puta vraća tamo i natrag, na začeonoj strani prvog obrazovanog talasa pojave se još dva ili tri slična oblika. U prirodi se isto može dogoditi pri iznenadnom vjetru, a po njegovom prestanku se talasi primiču krajevima basena, gdje budu djelimično uništeni, a dijelom odbačeni natrag.

Naročito su pogodni uslovi da se slatke rječne vode izliju i daleko prošire preko slane okeanske vode u uskim i dugim norveškim fjordovima, gdje su mrtve vode dosta česte pojave.

Međutim, mrtve vode su u Kategatu, sa manjom gustinom vode, a mnogo se rjeđe opaze na istočnom dijelu Baltičkog mora sa bočatom vodom. Fenomen mrtvih voda je izrazitiji pri vjetrovima sa mora, jer se zadržavanjem blizu obala debljina slojeva poveća, dok  vjetrovi sa kopna odnose slatke vode daleko na pučinu, gdje se lako izmiješaju sa slanom okeanskom vodom. Osim izvjesnih djelova Skandinavije, gdje su mrtve vode dosta česte pojave, njihova su dejstva opažena i u drugim predjelima, ali mnogo rjeđe, kao ispred ušća Konga, Orinoka i Frezera (kod ostrva Vankuver), pri Murmanskoj obali (na sjevernom dijelu Laplanda) i ispred obala Labradora.

Talasi u plitkim vodama

wave-stands-out-fromPored oscilacionih talasa, gdje se vodene čestice kod talasnog brežuljka kreću unaprijed, a kod doline unatrag, postoji i drugi tip talasa, koji je naročito razvijen u plitkim vodama, blizu kopnenih obala. To su talasi translacije, gdje se sve čestice kreću unaprijed, u pravcu širenja talasa, i ne nalaze nikakvu naknadu u retrogradnom kretanju. Oni ne moraju biti samostalne tvorevine, jer najčešće nastaju preobražajem talasa oscilacije pri njihovom bliženju obalama. Talasi translacije imaju isti oblik kao kad se u mirujuću tečnost baci veći kamen ili kada preko mirne vode prolazi barka. Tada se po vodenoj površini valja jedan jedini talas i sve više se bliži obali. Cijeli talas je izdignut iznad površine mirne vode i ne pokazuje dolinu, kao drugi sastavni dio svakog oscilacionog talasa. Neposredno prije i poslije prolaska translacionog talasa vodena površina i dublje čestice mogu ostati mirni, ali se pri samom prolasku počnu prvo izdizati, a poslije postepeno spuštati do prvobitnog nivoa. One su u horizontalnom pravcu prenesene unaprijed i tu ostaju. Sve čestice su premještene do iste daljine, ali je kod svake dublje  vertikalno izdizanje sve manje, da bi u izvjesnoj dubini prestalo svako kretanje, osim, možda, čisto horizontalnog. Kod tih se talasa događa stvarno i stalno prenošenje vode unaprijed do relativno neznatne daljine, dok se propagacija talasnog oblika može proširiti do nesrazmjerno veće udaljenosti. Posljedica takvog kretanja bi bilo istinito prenošenje pijeska i sitnijeg šljunka u pravcu propagacije talasnog oblika, jer se kod traslacionoh talasa i vodene čestice pri dnu kreću unaprijed, kao i površinske, a osim toga njima je prenesena i cijela energija talasa. Sasvim je drukčije sa oscilacionim talasima. Kod njih se tek polovina energije prenese unaprijed propagacojm profila, kretanje čestica se sa dubinom dosta brzo smanjuje. Na ravnom i plitkom dnu bi se mogao pomicati pijesak unaprijed i natrag, mada bi na kraju krajeva ostao na istom mestu. Sve to ukazuje da talasi translacije imaju veliki značaj u modifikaciji žala.

Kad talasi ulaze u plitke vode visina im se povećava, brzina i dužina im se smanjuju, ali perioda ostaje nepromijenjena. Opšte je poznata činjenica da se u plitkim vodama kreću sporije no u dubinama, ali su formule proračunavanja manje jednostavne, jer se moraju primijeniti na promjenljive dubine dna. U slučaju da je talas hiljadu puta duži od dubine dna brzina bi mu bila proporcionalna drugom korijenu dubine, i jednaka brzini, koju bi imalo izvjesno tijelo kad bi slobodno palo za onoliko metara, kolika je polovina dubine vode. Dužina kod tipskih talasa translacije mjeri se od tačke gdje talas počinje da se diže iznad mirujuće vodene površine do tačke gdje se pri propagaciji zadnja strana dodirne sa nivoom morskog ogledala. Nju je u prirodi veoma teško odrediti, ali je mjerenjima na vještačkim talasima utvrđeno, da se smanjuje i proporcionalno mijenja sa dubinom, i da je oko šest puta veća od dubine tečnosti ispod ravni mirovanja. Najzad, visina talasa može biti skoro jednaka dubini vode, pri neporemećenoj morskoj površini, ali nikako ne može biti veća, jer se talas izlomi čim mu visina postane jednaka dubini dna.

Mlat mora i energija morskih talasa

Veoma značajne promene događaju se u obliku talasa i kod samog talasanja pri približavanju obalama. U njihovoj blizini nalaze najveću prepreku pravilnom i slobodnom kretanju, pa je zato na tim djelovima mora talasanje vrlo nepravilno, isprekidano, burno. Ranije je spomenuto kako čestice u oscilacionim talasima opisuju sve izrazitije eliptične putanje što je veća dubina, jer su tamo pod uticajem dva sloja nejednake gustine, te ne mogu imati kružna kretanja.  Kad talasi dospiju do plitkog dna, ono im čini još veću prepreku u slobodnom kretanju i jedan dio njihove potencijalne energije se utroši na rad. Osim toga, približavajući se obalama horizontalne osovine orbitalnih putanja čestica se na prednjim djelovima skrate, a strana talasnog brežuljka, koja je bliža obali, bude spriječena u normalnom kretanju, pa se zato pravci brežuljaka prilagođavaju obliku obale. Ma sa koje strane duvao vjetar, na pučini se, pri talasanju mora, nizovi talasa skoro uvijek kreću u upravnom pravcu na pružanje obale i sa njim se sijeku pod uglom oko 90o, ali se sa postepenim približavanjem njihovi položaji mijenjaju i stoje sve kosije prema pružanju obale. Prvi talasi koji dospiju do žala najviše su usporeni u kretanju, jer je brzina propagacije proporcionalna drugom korijenu dubine, pa se malo po malo nizovi talasnih brežuljaka iskrivljuju i sve više prilagođavaju pravcu pružanja obale. Rušenje nastaje na talasnom brijegu, jer čestice u orbitalnoj putanji gube oslonac ravnomjernog orbitalnog  kretanja. Talasi se tada lome i poprimaju horizontalno ili translatorno kretanje. Ovim kretanjem morska voda horizontalno nadire na obalu, a potom se vraća. Tada nastaju dva kretanja morske vode. Rušenjem talasa morska voda nadire na obalu, a potom se gravitaciono po dnu vraća prema moru. Na prethodnoj slici su brojkama obilježene faze deformacije talasa.

9195f0bb2151d31dbe02507782271fba--water-waves-sea-wavesAko se pod uticajem sjeveroistočnog vjetra stvore nizovi talasa, koji se kreću unaprijedno upravno na pravac vjetra, bili bi u blizini žala primorani da se sve više prilagođavaju obali. Iz toga razloga pravci talasnih brežuljaka sve manje odstupaju od izobata što su bliži obali, i ako u istini nijesu potpuno paralelni. Pored promjene u pravcu talasa mijenja se i njihov profil. Talasi približavanjem žalu postaju sve viši i kraći, čeona strana brežuljka postaje sve strmija, propne se, prebaci se unaprijed i pošto nema  oslonca, pod svojim teretom padne, šumno se izlomi i razbije u bezbroj zapjenušanih vrhova. Ta pojava je mlat, bibavica ili udaranje mora o obale.

Obično se mlat tumači time, što je donji dio talasa usljed trenja sa dnom znatno usporen u kretanju, i to tim više što je voda plića, dok se talasni brežuljak nesmetano kreće unaprijed. Zbog bržeg kretanja prednji dio postaje sve strmiji, izvija se prema talasnoj dolini ispred njega u obliku jezika i stropoštava se. Međutim, usljed blago nagnutog dna, to dejstvo je pojačano i prirodnim oticanjem voda u suprotnom pravcu propagacije talasnog profila, od obale prema pučini (jer se tijelo kotrlja niz strme padine).

I ako je ova hipoteza vjerovatna, može joj se naći nekoliko zamjerki, od kojih je najvažnija da trenje vodenih čestica sa dnom, nije ni dovoljno blizu da bi moglo prouzrokovati opažene asimetrije u talasnom profilu, jer se eksperimentalnim proučavanjem talasa u plitkim vodama, i pod pogodnim uslovima za usporavanje kretanja trenjem, to nije moglo postići. Spomenuto je da se brzina propagacije smanjuje, a visina talasa povećava ukoliko je dno pliće, dok se u isto vrijeme zapremina vode u talasu smanjuje. Po tome će u izvjesno doba nastati trenutak, gdje zapremina vode neće biti dovoljna da izgradi potpun talas, što će se pokazati u izdubljenosti prednje strane brežuljka. Takvo je tumačenje o promjeni u obliku profila dao Hagen.

Kada se snažno talasanje pučine približavajući se plitkim obalskim vodama ublaži, i manje više raspline, može ponekad doći do više puta ponovljenog lomljenja i razbijanja. Pri svakom pregibu blago nagnutog dna asimetrični se talasi razbiju i zapjenuše, bilo da prelaze sa strmijeg na blaži nagib, ili sa blažeg na strmiji. Isto se tako izlome, rasprskaju i zapjenuše kad udare o čvrstu podlogu tla. Ali se pri ovom dogodi i nešto drugo, jer se talasi jedan za drugim prevaljuju, a sa svakim biva donešena izvjesna masa vode na žalo, što izaziva nagomilavanje vode, pa time i preveliki pritisak. U težnji izjednačenja i uspostavljanja ravnoteže, višak vode otiče po dnu natrag u more, kao što pokazuju strelice u skici. Naravno da je svakim novim talasom povratna struja u dubini privremeno usporena, pa i zadržana, ali ipak ona odnosi  sa sobom sve one predmete koji su lakši od vode, i koji nijesu pričvršćeni za dno.

Najviši talasi u blizini žala mogu biti posljedica interferencije, osim toga i sudara talasa koji se bliži obali sa odbijenim talasom, čime se stvaraju visoki mlazevi vode, i na kraju posljedica vjetra sa morske pučine, koji snažno potiskuje vodu talasnog brežuljka unaprijed, prema plitkom žalu, a time mu se visina poveća.

cyclops

Sasvim je drukčiji tip udaranja mora pri strmim obalama, jer ma kolika da je snaga talasa ne bi moglo biti mlata, ako se horizontalno dno neposredno pri obali graniči sa vrlo visokim i okomitim stijenama. Kad talas udari o takvu obalu, bude sa nje istom jačinom odbačen, ali njemu u susret dolaze i drugi talasi i ne može da dođe u ravnotežu. Prvu mu prepreku čini stjenovita obala, drugu talasi koji mu idu u susret, a treću dublji i gušći slojevi vode. Najmanji mu je, dakle, otpor naviše, tj. prema mnogo lakšem i pokretljivijem vazduhu. Stoga talasi pri strmim obalama pokazuju u glavnom vertikalna kretanja, vrlo izrazito dizanje i spuštanje, a ne pravi mlat, i stvara se sistem nepomičnog osciliranja. Na taj se način može protumačiti, zašto se za vrijeme velikih zimskih bura ogromni mlazevi vode podižu, do 30 metara i više, i rasprskaju se u bezbrojne kapljice. Ponekad potpuno prekriju, pa čak i nadmaše u visini, čuveni svetionik Ediston, daleko ispred Devinporta i Plimenta, u Engleskom kanalu. To udaranje talasa toliko uskomeša morsku površinu da su obale većinom nepristupačne.

Dosta je važno pitanje u kojoj se dubini talasi počinju lomiti. Njemu je odavno posvetio pažnju Ćialdi, koji je iz mornarskih krugova dobio podatke u kolikoj se najvećoj dubini talasi počinju sa pučine razbijati, gdje počinju da se skraćuju i povećavaju visinu, a ipak da i dalje zadrže relativnu pravilnost oblika, i u kojoj je dubini materijal na dnu toliko pokrenut talasima da bi mogli donijeti do površine čestice tamošnjih sedimenata. Pri ispitivanju je došao do zaključka da ta dubina zavisi od lokalnih uslova dna, njegove ravnine i veličine nagiba, od jačine vjetra, visine i dužine talasa, ali bi se pod svim srednjim uslovima okeanski talasi počeli lomiti u dubini od 50 metara, a na Sredozemnom i Jadranskom moru u dubini od 30 metara. Korniš je docnije postavio pravilo da se talas izlomi ako je dubina vode, od nivoa morke površine do dna, jednaka njegovoj visini. Drugim riječima, ako bi talasi imali visinu od 2.5 do 3 metra ili se kretali oko 2 metra iznad nivoa mirne morske površine, pa se počnu razbijati u plićak, to bi značilo da je na tom mjestu voda duboka 2.5 do 3 metra ili oko 2 metra ispod talasne doline. Ali i kod toga pravila ima puno izuzetaka, jer je u nekim slučajevima razmjera dubine vode prema talasnoj visini od 1.16 do 2.70, u drugim vrlo jednolika, a u dosta velikom broju slučajeva talasi se razbijaju i lome u nekoliko puta dubljoj vodi od njihove visine.

Snaga i dejstvo udaranja mora u obale

Energija morskih talasa toliko je velika da se na žalu i obalama mogu izvršiti duboke promjene njihovih oblika. Energija se mijenja prema dužini i visini talasa, i javlja se u dva oblika, kao kinetička i potencijalna. Prvi je oblik energije posljedica orbitalnih kretanja vodenih čestica, a drugi posljedica činjenice, pa se središte teže u vodenoj masi talasa nešto izdiglo iznad položaja, koju je imalo dok je more bilo u hidrostatičkoj ravnoteži. Po svojoj veličini su oba ova oblika podjednaka, i cijela energija talasa je jednom polovinom kinetička, a drugom potencijalna. Međutim, kod oscilacionih talasa u plitkim vodama energija je do 10 % manja nego što je kod talasa iste dužine i visine u dubokim vodama, ali se u oba slučaja sa propagacijom talasnog profila prenosi samo polovina cijele energije. Drukčije je kod talasa translacije, jer za sobom ostavljaju vodene mase na prvobitnom nivou i cijela se energija prenosi sa širenjem talasnog profila unaprijed, mada je i ona dijelom potencijalna, a dijelom kinetička. Stoga translacioni talasi dospiju do žala uvijek sa većom snagom od oscilacionih.

R10131_image1Ako nepromijenjen oscilacioni talas udari u okomitu stjenovitu obalu, čije je dno duboko, biće sa nje odbačen, ali se u trenutku udara talas popne skoro do dvostruke  normalne visine, a stijena podlegne hidrostatičkom pritisku tog visokog vodenog stuba. Talas translacije bude takođe odbačen, ali usljed udara cijele njegove mase izvrši mnogo jači pritisak.

Pri blago nagnutim obalama mogu oscilacioni talasi dospjeti skoro do žala, prije nego što izgube svoje bitne osobine. Kad se ovi počnu lomiti, tj. kad udare o dno žala, brežuljci im budu izbačeni unaprijed i stropoštaju se na djelove ranijih talasa, čija se voda vraća u more. Na još plićem žalu talasi se počnu lomiti na mnogo većoj udaljenosti od obale, pa stoga imaju veću snagu. Stivnson je dužim serijama mjerenja utvrdio da su na Atlantskom okeanu kod ostrva Tiri, pri zapadnoj  obali Škotske, talasi u ljetnjim mjesecima vršili prosječan pritisak od 2985 kg/m², a za vrijeme zime 10200 kg/m2, dakle preko tri puta veći. Veliki okeanski talasi su pri razornom djelovanju na gatu ( lukobranu ) Vika, sjeveroistočnoj obali Škotske, u decembru 1872 god., mogli proizvesti pritiske do 30900 kg/m2, ako se pretpostavi da su imali dužinu od 152 m i visinu od 12.8 m. Prema moru okrenut dio toga gata bio je dugačak 13.5 m, širok 8 m, visok 3.5 m i napravljen je od cementiranog neotesanog kamena, sa nešto većom težinom od 800 t, a postavljen je na velike kamenite blokove i sa njima čvrsto vezan debelim gvozdenim šipkama. Cijela ova masa, sa težinom od 1350 t, odbačena je talasima na unutrašnju stranu gata, a po prestanku bure se vidjelo da je ostala neizlomljena. Kasnije je bila zamijenjena mnogo većom masom betona, sa zapreminom od 1150 m3 i težinom od 2600 t, ali je oko pet godina kasnije i taj gat bio odvaljen talasima. Strahoviti talasni udari mogu se procijeniti i po dejstvu, koje su učinili prilikom bure na svetioniku Duhartaha, na zapadnoj obali Škotske. Tom prilikom je 14 kamenih blokova, od kojih je svaki težio 2 tone, izbačeno vrlo snažnim mlatom do 11.5 m iznad oznake visoke plime, a poslije su pali u duboku vodu. S druge strane je na holandskoj obali, kod mjesta Ajmojden, komad betona od 20 tona težine bio talasima izdignut za 3.5 m u uspravnom pravcu i ostavljen na gatu, koji se nalazio iznad nivoa visoke vode. Isto tako je silna destruktivna snaga vodenih masa, koje su lomljavom talasa odbačene do znatnih visina mnogo veća nego što se moglo pretpostaviti. Tako su na jednom mjestu Šetlandskih ostrva provalili vrata na visini od 59.5 m iznad morske površine, dok su kod svetionika Tilamuk Roka, na obali Oregona, u zimu 1902. godine razorni talasi uzletjeli još do veće visine, a pri padu se osjetilo da su bile izbačene velike mase vode. U jesen 1912 i 1913. godine bila su okna ogledala u svjetiljci istog svetionika razbijena burnim talasima, čiji su mlazevi bili odbačeni do 40 metara iznad nivoa srednje visine vode. Oni, pri slobodnom padu do žala, dospiju  brzinom od 25 m/s, tj. akceleracijom dobiju skoro dva puta veću brzinu i četiri puta veću snagu od talasa koji udaraju na obale.

Pored ovako snažnog udara mora o obale, na pojasu zapadnih vjetrova i u predjelima čestih ciklonalnih kretanja, mlat mora je skoro neprestana pojava na obalama Gvineje, gdje se zove kalema. Uzrok ovoj pojavi nije umjereni jugoistočni pasat, nego predio burnih zapadnih vjetrova oko ostrva Tristana da Kunje, gdje se obrazuju veliki talasi, pa se talasanje mrtvog mora širi prema zapadnim obalama Afrike, odnosno ogromnom Gvinejskom Zalivu. Kalema jako koči okeanski saobraćaj i pokazuje jasno godišnje kolebanje u jačini, jer joj je snaga od juna do septembra skoro dvaput veća nego u ostalim mjesecima, pošto u to doba jugoistočni pasat pri obalama Gvineje promijeni svoj pravac i počne duvati kao monsunski, jugozapadni vjetar, sa mora na kopno. Osim toga, kalema je izrazitija pri tihom vremenu, jer nema vjetrova koji bi remetili i možda slabili normalan mlat mora.

photo-1502209944943-85c1d6146367Mehanička snaga mlata je glavni uzrok abrazije, a kod strmih obala izaziva podlokavanje, jer djeluje naročito na njen dio oko nivoa visoke plime. Ona je osim toga, znatno pojačana još jednim činiocem, tj. dejstvom kamenja, oblutaka, santi i drugih čvrstih predmeta koji se kreću pod uticajem mlata i cijelu pokretnu silu usredsrede na relativno mali prostor. Veliki komadi kamenja mogu biti izbačeni sa mlazom razbijenog talasa, pa nanijeti štetu i na dosta velikim visinama. Tako je decembra 1894. godine kamen težine 60 kilograma izbačen ispred svetionika kod Tilamuk Roka do tolike visine, pri padu na krov čuvareve kuće probušio rupu  prečnika 140 cm ili površine oko 6.16m2. Osim ovih snaga dolaze u pomoć i druge: rastvorene soli, ugljen dioksid i kiseonik, koji nagrizaju stijene pri obalama i razmekšavaju ih. Alge pružaju žile duboko u pukotine stijena i pomalo ih proširuju, a u polarnim predjelima, ili u zimskim mjesecima umjerenih širina dosta pomaže mraz, jer se voda u pukotinama zamrzava, a stijene pod njenim uticajem po površini pucaju i talasi ih poslije lakše ruše.

Jačina mlatnog djelovanja zavisi od: 1. dimenzija talasa, naročito visine, a to zavisi od razlike u dubini vode, jačine i trajanja vjetra; 2.  širine pojasa, koji je pristupačan napadu mlata; 3. od sastava, naročito slojevitosti i materijala po žalu i pri obali; 4. od uglu pod kojim talasi dolaze na obalsku liniju, tj. na granicu između kopna i mora. Najdestruktivniji su talasi ako se bliže obalama pod pravim uglom, a što je veće odstupanje tim će imati manji značaj. Pored horizontalnih djelovanja mlata, uticaj talasa se osjeća i u većim dubinama, ali se sa njihovim povećavanjem intezitet djelovanja smanjuje po geometrijskoj progresiji. U tome su pogledu važna uporedna posmatranja Stipnsona sa dva dinamometra kod svetionika Skerivor, na plićaku ispred zapadne škotske obale od ostrva Tari. Jedan je, kao obično, postavljen na nivo mlata pri visokoj vodi, a drugi oko 12 m dalje i nekoliko stopa dublje, i pri mjerenjima pokazalo da su na ovom pritisci bili prosječno za polovinu slabiji. To se može objasniti smanjivanjem brzine oscilatornog kretanja čestica sa dubinom. Već je naprijed spomenuto, da se u dubini, koja je ista sa dužinom talasa, čestice kreću putanjama čiji je prečnik preko 500 puta manji nego kod putanja površinskih čestica, a pošto je perioda i kod površinskih i dubljih talasa jednaka, moraće se u istoj srazmjeri smanjivati orbitalna brzina vodenih čestica, kao i prečnici njihovih čestica, i prečnici njihovih putanja. To znači da se čestice u onoj dubini, koja je jednaka dužini talasa, kreću preko 500 puta manjom brzinom od površinskih, dok im se u istom  odnosu smanjuje sposobnost za erodiranje dna i prenošenje sitnog šljunka, pijeska ili mulja.

ocean-waves-1000x675-1000x675Drugačije je kod talasa translacije, jer je kod njih, po teoriji, kretanje čestica od površine pa skoro do dna jednako, samo je pri dnu, zbog znatno povećanog trenja, nešto usporeno. Primjerima je, međutim, dokazano da se pod povoljnim uslovima djelovanje talasa osjeća i u dosta velikim dubinama. Tako se kod svetionika Bel Rok, na pučini ispred istočne obale Škotske, dosta često dogodilo da talasi izbace iz duboke vode krupno kamenje od 2 tone i teže. Veliki talasi mogu erodirati dno u još većim dubinama, jer su na slobodnom okeanu čestice pijeska njima donošene sa dna na 100 do 200 metara dubine, na Sredozemnom moru i Engleskom kanalu iz dubine od 30 do 40 m. Inače su i pri dosta uzburkanom moru dijelovi vještačkih građevina ispod morskog nivoa u većini slučajeva rijetko kad poremećeni u većim dubinama od 8 metara. Kao donja granica poremećajnog dejstva talasa može se uzeti dubina od 180 do 200 m.

Osim razornog i erozionog djelovanja u jednim predjelima, u drugim, pod uticajem mlata nastaje akumulacija. Na nekim obalama burni talasi nagomilavaju sitan materijal sa dna i stvaraju nova, blago nagnuta pjeskovita žala ili malo dalje od obala, pjeskovita ostrva. Na taj način postala su na italijanskoj strani Jadranskoga mora ili peresipi pri sjevernim obalama Crnog mora.

Pripremila: Bigović Jovana

Literatura i izvori:
Vujević P. (1926), Osnovi matematičke i fizičke geografije, Državna štamparija, Beograd.
Doderović M. (2008), Okeanografija, Filozofski fakultet, Nikšić.
www.courses.lumenlearning.com

https://www.youtube.com/watch?v=KpzqR3pb2z0

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here