SHARE

Tektonika ploča ili globalna tektonika je teorija koja objašnjava pomjeranja litosfernih ploča Zemljine kore velikih razmjera. Naime, ova teorija tretira litosferu kao sistem raskomadanih i pokretljivih ploča, koje plivaju po astenosferi. Ta dešavanja je zapazio i veoma lako objasnio njemački meteorolog Alfred Vegner u njegovoj teoriji o kretanju kontinenata – „kontinentalnom driftu“. On je iznio veliki broj dokaza da su se današnji kontinenti prije oko 180 miliona godina počeli razdvajati iz tadašnjeg jedinstvenog superkontinenta Pangea. Vegner ipak nije uspio da pronađe odgovore o razlozima i mehanizmu kretanja ploča Zemljine kore.

Koncepcija globalne tektonike ploča je formulisana početkom 20. vijeka, kada se paleomagnetnim istraživanjima došlo do zaključka šta čini pokretačku snagu litosfernih ploča. Naime, ustanovljeno je da se duž srednjeokeanskih grebena, izlivanjem i utiskivanjem uglavnom bazaltne magme, odvija neprestano stvaranje nove kore. Ovi zaključci uključuju, ali ujedno i zamjenjuju, stariju Vegnerovu hipotezu pomjeranja kontinenata i koncept širenja morskog dna.

Izvor i razlozi tektonskih dešavanja u litosferi leže duboko u njenoj unutrašnjosti. Toplotna energija koja se oslobađa iz jezgra, uzrokuje konvektivno kretanje čvrstog materijala unutar mantila. Prenošenje tog konvektivnog kretanja na litosferu je potpomognuto različitim fizičko – hemijskim karakteristikama slojevite unutrašnje građe naše planete. Uticaj konvektivnih struja na fragmentisanu litosferu se ogleda u kretanjima tih litosfernih fragmenata, koji su nošeni strujama mantila, preko plastične astenosfere. Dakle, osnovni princip tektonike ploča je taj da litosfera postoji u obliku odvojenih i zasebnih ploča koje plutaju u visokoelastičnoj i krutoj astenosferi. Kretanje tektonskih ploča se odvija brzinom od oko nekoliko mm do oko 5 cm godišnje.

Pored ovih hipoteza postoje zapažanja o uticaju spoljašnjih sila na tektonska dešavanja u Zemljinoj litosferi. U istraživanju koje je objavljeno u jednom broju časopisa Američkog geološkog društva 2006. godine, grupa italijanskih i američkih naučnika prosudila je da se ploče pomiču prema zapadu zbog Zemljine rotacije i rezultujućeg trenja usred Mjesečeve gravitacije. Kako Zemlja rotira istočno u odnosu na Mjesec, njegova gravitacija lagano gura Zemljin površinski sloj unazad prema zapadu. Međutim, ova zapažanja nijesu pouzdan argument prema proračunima fizičara Harolda Jeffreysa. On je izračunao da bi potrebna magnituda trenja uzrokovanog Mjesečevom gravitacijom vrlo brzo zaustavila Zemljinu rotaciju. Mnoge ploče se pomiču prema sjeveru i prema istoku, a dominantno pomicanje prema zapadu Pacifičkog bazena proizlazi iz odstupanja pacifičkog centra širenja prema istoku (što nije predviđena manifestacija lunarnih sila). No, pretpostavljeno je da, prema donjem omotaču, kod svih ploča postoji neznatna komponentna pomicanja prema zapadu.

Najveće ploče su: Afrička, Indo – australijska, Antarktička, Evroazijska, Sjevernoamerička, Južnoamerička, Tihookeanska. U značajne manje ploče spadaju: Arabijska, Karipska, Huan de Fuka, Naska ploča, Filipinska i Škotska ploča. Pored njih postoji i veliki broj manjih subploča koje su nastale u okviru Tetisa razlamanjem. Debljina ploča se kreće oko 100 km, a sastoje se od litosferskog omotača prekrivenog okeanskim ili kontinentalnim tipom kore. Ovo su dva osnovna tipa tektonskih ploča koje se značajno razlikuju u debljini. Kontinentalna kora je znatno deblja od okeanske (reda veličine 50 km nasuprot okeanske koja je debljine oko 5 km).

5

U kontinentalnoj kori najzastupljeniji hemijski elementi su aluminijum i silicijum. Od hemijskih simbola ova dva elementa (Al i Si), ranije je davan naziv SiAl. Ona je debljine od 35 do 70 km. Manje je gustine i znatno je lakša od okeanske, tako da ne može potonuti.

Okeanska kora sa druge strane, napravljena je najčešće od bazalta. Dva glavna minerala u ovim stijenama su silicijum (Si) i magnezijum (Mg), tako da se ovaj tip stijena naziva SiMa. Okeanska kora je debljine od 6 do 10 km i znatno je teža tako da, može potonuti ispod kontinentalne.

Granice između tektonskih ploča mogu se podijeliti na:

  • divergentne – granice razmicanja (spredinga, širenja),
  • konvergentne – granice sučeljavanja,
  • transformne – granice mimoilaženja.

Divergentne tektonske granice su predstavljene sistemima srednjeokeanskih grebena i kontinentalnim riftovima. Dakle, to su mjesta na kojima se ploče odmiču jedna od druge i tako stvaraju prostor koji se puni novim materijalom kore, a on potiče od magme koja je nakupljena ispod. Divergentne granice se javljaju na mjestima koja se nazivaju vruće tačke. To su mjesta na kojima neizmjerno velike konvekcione struje donose velike količine rastopljenog astenosferskog materijala blizu površine, pa se stoga smatra da je kinetička energija na tim mjestima dovoljna za razlamanje litosfere.

Procesi na konvergentnim granicama se razlikuju u zavisnosti od toga koje ploče dolaze u interakciju, zbog različitih gustina ploča koje se sučeljavaju:

  • Sučeljavanjem okeanske i kontinentalne ploče dolazi do tonjenja (subdukcije ili kolizije) gušće okeanske pod kontinentalnu litosfernu ploču. Ovako se stvaraju aktivne kontinentalne margine koje su predstavljene dubokomorskim rovom, vulkanskim lukom i narastajućim grebenom sedimentnih stijena. Tokom subdukcije dolazi do rastapanja okeanske ploče i stvaranja okolnog mantila. Ovako stvorena magma se kreće naviše, utiskuje i hladi unutar kore.
  • Sučeljavanjem dvije okeanske ploče subdukciju vrši onu koja je starija, te stroga hladnija i gušća. Najbolji primjer je granica između Pacifičke i Filipinske ploče, gdje je formiran Marijanski rov (11 022 m dubine), a iza rova vulkanski ostrvski luk. Upravo je subdukcioni magnetizam razlog zbog kojeg se zona na periferiji Tihog okeana naziva „Vatrenim pojasom Pacifika“.
  • Sučeljavanjem dvije ploče kontinentalnog tipa ne dolazi do subdukcije, već do njihovog sudaranja, skraćivanja i izdizanja. Na ovaj način su nastali najviši planinski vijenci.

Transformne granice nastaju u zonama gdje su granice između ploča paralelne sa pravcem kretanja ploča. Na ovim tipovima tektonskih granica je jako izražen seizmizam. Dobar primjer i najbolje proučen ovakav rasjed je rov San Andreas, koji se nalazi na zapadnoj obali Sjeverne Amerike. Na ovoj lokaciji se Pacifička ploča pomjera prema sjeverozapadu u odnosu na Sjevernoameričku.

moldavie52

Kada dođe do kontakta dvije ploče na jedan od prethodno navedenih načina centralni dio ploče ostaje esencijalno nedeformisan, dok njegovi obodni djelovi trpe procese koji su prateća pojava tektonskih zbivanja: vulkanizam, seizmizam i orogene procese.

Pripremio: Marko Drašković

Literatura:
Doderović M., Ivanović Z. (2008): Okeanografija – geografski aspekat. Filozofski fakultet Nikšić; Nikšić.
Lješević M. A. (2012): Strukturna geomorfologija. Univerzitet Crne Gore; Filozofski fakultet Nikšić; Nikšić.
Stojanović V., Pavić D., Pantelić M. (2014): Geografija životne sredine; Unverzitet u Novom Sadu, PMF departman za geografiju, turizam i hotelijerstvo; Novi Sad.
Petković K. V., Nikolić P. S. (1981): Osnovi geologije ­ Geologija l; Naučna knjiga, Beograd.
Jovanović D., Srećković D. – Batočanin (2006): Osnovi geologije. Zavod za udžbenike, Beograd.
www.enciklopedija.hr
www.britannica.com

https://www.youtube.com/watch?v=KCSJNBMOjJs

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here