SHARE

Atlantski okean ima vrlo razvijen sistem morskih struja. Njegovu najkarakterističniju odliku sačinjavaju dva izrazita kola struja, čiji se centri nalaze oko 30° sjeverne geografske širine i oko 20° južne geografske širine Pojedini djelovi tih kola imaju različite nazive. Drift zapadnih vjetrova oko 60° južne geografske širine prolazi kroz Drejkov kanal donoseći pacifičke vode u Atlantski okean. Ova struja povija u Atlantiku prema sjeveru do 35° južne geografske širine. Najveći dio njenih hladnih voda prodire ka istoku u Indijski okean, a manji, naišavši na južnoafričku obalu povija duž nje ka sjeveru pod imenom Benguelske struje. Brzina joj je 2 km/h. Kod angolskih obala vode Benguelske struje zahvata južni pasat i potiskuje ih ka zapadu, prema obalama Južne Amerike pod imenom Južne ekvatorijalne struje. Ona prelazi geografski ekvator i dopire do termičkog ekvatora – kao i južni pasat, koji je stvara. Brzina joj je na početku, u Gvinejskom zalivu, 1-2 km/h, a temperatura vode 22-25°C (u avgustu). Brzina joj se povećava prema južnoameričkoj obali. U blizini tog kontinenta Južna ekvatorijalna struja se račva: veći dio njenih voda teče na sjeverozapad, duž gujanske obale, pa se zato naziva Gujanska struja. Manji dio povija ka jugu, duž brazilijanske obale pod imenom Brazilijanske struje. Njene modre, tople i slane vode teku brzinom od 1,5 km/h. U blizini ušća La Plate vode Brazilijanske struje sudaraju se sa hladnom Foklandskom strujom, te zbog toga, a i pod uticajem zapadnih vjetrova, kao i zbog Zemljine rotacije skreću ulijevo, prema istoku, spajajući se sa hladnim vodama drifta zapadnih vjetrova. Ovu struju – između južnoameričke i južnoafričke obale – nazivaju i Južno-atlantska spoljna  struja. Njene vode kreću se brzinom od 1,2-3,1 km/čas (za vrijeme olujnih zapadnih vjetrova) i kod afričke obale ulaze u već pomenutu Benguelsku struju.

struje

 

Prema tome; u južnoj polovini Atlantskog okeana postoji zatvoreno kolo struja koje sačinjavaju: Južno-atlantska spojna struja, Benguelska, Južna ekvatorijalna i Brazilijanska struja. Centar ovog kola struja nalazi se u reonu ostrva Martin Vaz – na 20° južne geografske širine u oblasti južnoatlantskog subtropskog anticiklona.

Slično kolo struja postoji i u sjevernom Atlantiku. Vode pomenute Gujanske struje teku brzinom do 4 km/h (maksimalna 7 km/h) i kroz moreuze između Malih Antilskih ostrva ulaze u Karipsko more. Površinski sloj tog mora je sav u pokretu od istoka ka zapadu. Kod Zelenortskih ostrva, nastaje Sjeverna ekvatorijalna struja, koja sve više skreće ka zapadu ukoliko dospijeva u niže širine i ona dostiže brzinu od 3,1 km/h (74 km/dan). Dio njenih voda prodire južno od Velikih Antila u Karipsko more, a najveći dio protiče sjeverno od tih ostrva. U Karipskom moru spajaju se vode Gujanske i djela Sjeverne ekvatorijalne struje i prolazeći kroz Jukatanski moreuz u Meksikanski zaliv čine Jukatansku struju.

Između Južne ekvatorijalne i Sjeverne ekvatorijalne struje, koje teku ka zapadu, postoji struja suprotnog smjera u oblasti ekvatorijalnih tišina – to je Ekvatorijalna povratna struja, koja se u Gvinejskom zalivu naziva Gvinejska struja. Ona je ljeti znatno jača i tada se osjeća preko cijelog Atlantika. Zimi se osjeća samo u istočnoj polovini Atlantika.

Vode Jukatanske struje najvećim dijelom teku sredinom Meksikanskog zaliva i udarajući u obalu SAD skreću ka istoku i jugoistoku u pravcu Floridskog moreuza. Odatle počinje poznata Golfska struja. Njene tople vode račvaju se u blizini Azorskih ostrva; jedan njihov dio skreće ka jugu pod imenom Kanarske struje. Njene vode su za 2-4°C hladnije od okolnih voda okeana, a kreću se brzinom od 1 km/h. U širine Zelenortskih ostrva vode Kanarske struje prelaze u Sjevernu ekvatorijalnu struju. Na taj način postaje i u sjevernoj polovini Atlantskog okeana novo, drugo kolo struja  u kojem učestvuju: Golfska, Kanarska i Sjeverna ekvatorijalna struja, koja se sjeverno od Velikih Antila naziva Antilska struja. U centru ovog kola leži Sargaško  more. Ono zauzima površinu od oko 4 miliona km, a nazvano je kako po algi Sargassum bacciferum, koja pokriva površinu od oko 400.000 km tog mora. Ranije tvrđenje da te alge pričinjavaju teškoće plovidbi brodova nije tačno.

Glavne struje u Atlantskom okeanu su:  Sjeverna ekvatorijalna struja, Južna ekvatorijalna struja,  Ekvatorijalna povratna struja, Golfska struja, Kanarska struja, Labradorska struja, Brazilska struja, Falklandska struja, Benguelska struja.

Sjeverna ekvatorijalna struja (topla):

Uobičajeno, sjeverna ekvatorijalna struja formirana je između ekvatora i 10º sjeverne geografske širine. Ova struja nastaje zbog ustajanja hladne vode u blizini zapadne obale Afrike. Ova topla struja takođe je gurnuta prema zapadu hladnom Kanarskom strujom. U prosjeku, sjeverna ekvatorijalna topla struja teče od istoka prema zapadu, ali ova slana struja skreće prema sjeveru kada prelazi sredinom Atlantskog grebena blizu 15° sjeverne geografske širine. Ponovno se okreće prema jugu nakon prelaska preko grebena. Ova struja, nakon što je obustavljena kopnenom barijerom na istočnoj obali Brazila, bifurkovana je u dvije grane: Antilijska struja, i Karipska struja.

Antilijska struja se preusmjerava prema sjeveru i teče istočno od otoka Zapadne Indije, pomaže u formiranju Sargaškog mora, dok druga grana poznata kao Karipska struja ulazi u Meksički zaliv i postaje Golfska struja.

Južna ekvatorijalna struja (topla):

Južna ekvatorijalna struja teče s zapadne obale Afrike na istočnu obalu Južne Amerike između ekvatora i 20° južne geografske širine. Ova je struja konstanta, jača i veća od sjeverne ekvatorijalne struje. Zapravo, ovo je trenutni nastavak Benguelske struje.

Ova topla struja je bifurkovana u dvije grane zbog začepljenja zemljišne barijere u obliku istočne obale Brazila. Sjeverna grana nakon uzimanja sjeverozapadnog toka spaja se sa sjevernom ekvatorijalnom strujom u blizini Trinidada, dok se druga grana okreće prema jugu i nastavlja kao topla struja u Brazilu, paralelno s istočnom obalom Južne Amerike. Ova je struja u osnovi nastala pod stresom vjetrova, pasata.

Ekvatorijalna povratna struja (topla):

Ekvatorijalna povratna struja teče od zapada prema istoku, između zapadne struje jake sjeverne i južne ekvatorijalne struje. Te su struje manje razvijene na zapadu zbog stresa vjetrova, pasata. Zapravo, povratne ekvatorijalne struje su minirane na zapadu, ali je ona razvijenija na istoku gdje je poznata kao Gvinejska struja. Ekvatorijalna povratna struja nosi relativno veću temperaturu i manju gustoću od dvije ekvatorijalne struje. Nekoliko je ideja izneseno kako bi se objasnilo porijeklo ekvatorijalne povratne struje. Prema nekim naučnicima, ova struja potiče zbog uticaja ekvatorijalnih zapadnih slojeva koji duvaju zapadno prema istoku u mirnoj zoni doldruma ili u konvergencijskoj zoni sjeveroistočnih i jugoistočnih vjetrova, pasata. Tvrdi se da se jugozapadni monsunski vjetrovi razvijaju u zoni ekvatorijalne smirenosti (doldrum) tokom sjevernih ljeta.

Ove ekvatorijalne zapadne vode povlače i tjeraju vode da teču sa zapada na istok pod njihovim uticajem. Ovaj koncept se osporava na temelju toga da je povratna ekvatorijalna struja fenomen cijele godine. Drugim riječima, protiče tokom cijele godine, dok se monsunski vjetrovi (recimo ekvatorijalni zapadnjaci) u ekvatorijalnoj mirnoj zoni nestaju tokom zimske sezone. Prema drugom pogledu povratna ekvatorijalna struja nastaje usljed gomilanja ogromne količine vode zbog konvergencije dviju velikih ekvatorijalnih toplih struja u blizini obale Brazila. Nagomilavanje vode povećava nivo vode i stoga voda teče prema istoku kao kompenzacijska struja do zaliva Gvineje.

Golfska struja (topla):

Golfska struja je najproučenija morska struja. Ime je dobila po tome što dio njenih voda potiče iz Meksikanskog zaliva (Golf, golfo). Evropski pomorci su je upoznali u prvoj polovini XVI vijeka, koristeći je za brži povratak iz Amerike u Evropu. Prva karta ove struje objavljena je tek 1783. godine. U to vrijeme i kasnije smatralo se da je rijeka Misisipi glavni uzrok postanka Golfske struje, pa je ona na kartama predstavljena kao ogromna rijeka tople vode. Ali kada je proučavanjima ustanovljeno da Golfska struja iznosi iz Meksikanskog zaliva dvije hiljade puta više vode od proticaja Misisipija na ušću, to mišljenje je bilo napušteno. Golfska struja se sastoji od pasatskih struja Sjevernog  Atlantika. Široka Karibska struja prolazi kroz Jukatanski prolaz (između Jukatana i Kube) i izlazi kao  Floridska struja sa protokom od 32·106 m3·s-1 kroz Floridski prolaz i izlazi na Atlantik. Sastavlja se sa Antilskom strujom. Golfska struja ima protok od 63 SV, široka je oko 50 km i dopire do 1000 m dubine. Njena brzina, nešto ispod površine dostiže 150 cm·s–1. Do rta Haterasa, ima protok od 150 SV i kreće se na istok. Dio ide na jug ili istok do Njufaundlenda u više kraka.

Oko 30 SV nastavlja kao sjevernoatlanska struja ka sjeveroistoku, hrani Portugalsku struju koja ulazi u Sredozemlje i nastavlja put ka Norveškoj gradeći Norvešku struju sa 3 · 106 m3 · s-1 teče pokraj skandinavskih obala i ima veliki značaj za klimu tih oblasti.

U suštini, Golfska struja nije jedinstvena, nego se sastoji od bezbroj posebnih struj arazličitih osobina. Sve one zajedno čine ustvari „Sistem Golfske struje”. U tom sistemu okeanolozi izdvajaju 4 glavna i 2 sporedna sektora; to su:

  1. Golfska struja Zapadnog Atlantika počinje u visini rta Haterasa, do rta Haterasa;
  2. Golfska struja Zapadnog Atlantika – od rta Haterasa do Azorskih ostrva;
  3. Irska struja ili Sjeverno–atlantska struja – od Azorskih ostrva od podvodnog praga između Harskih i Šetlenskih ostrva.
  4. Norveška struja – od praga između Farskih i Šetlenskih ostrva do Barencevog mora.
  5. Irmingerova struja – od Sjevernoatlantske struje do ostrva Islanda i
  6. Portugalska struja – od Sjevernoatlantske struje prema Pirinejskom poluostrvu.

Prve četiri struje sačinjavaju glavne, a dvije poslednje sporedne sektore „Sistema Golfske struje”. Njegova dužina – od Floridskog moreuza do Barencovog mora  – iznosi preko 11.000 km.

Kanarska struja (hladna):

Kanarska hladna struja, teče duž zapadne obale Sjeverne Afrike između Maderije i Cape Verde (Zelenortska ostrva). Zapravo, ova struja je nastavak Sjevernoatlantskog drifta koji se okreće prema jugu u blizini španske obale i teče južno duž obalu Kanari. Prosječna brzina struje je 8 do 30 nautičkih km dnevno. Ova struja donosi hladnu vodu visokih geografskih širina dna toplu vodu nižih geografskih širina i konačno se spaja sa sjevernom ekvatorijalnom strujom. Kanarska hladna struja poboljšava topla vremenska stanja zapadne obale Sjeverne Afrike.

Labradorska struja (hladna):

Labradorska struja je primjer hladne struje koja potiče iz Bafinovog zaliva i Dejvisovog moreuza i nakon toka kroz priobalne vode Njufaundlenda i Grand Bank se spaja sa zalivskim tokom 50º zapadne geografske dužine. Protok strujanaj struje je 7,5 miliona m³ vode u sekundi. Ova struja donosi sa sobom veliki broj velikih ledenih brijegova na jugu kao Njufaundlend i Grand Bank. Ovi ledeni brijegovi predstavljaju efektivne prepreke u okeanskoj plovidbi. Guste magle su proizvedene zbog konvergencije hladne Labradorske struje i Golfske struje blizu Njufaundlenda

Brazilska struja (topla):

Brazilsku struju karakteriše visoka temperatura i visoka slanost. Ova se struja generiše zbog bifurkacije južne ekvatorijalne struje zbog opstrukcije Brazilske obale u blizini Sun Rocka. Sjeverna grana protiče na sjeveru i spaja se sa sjevernom ekvatorijalnom strujom, dok južna grana poznata kao Brazilska struja protiče južno duž istočne obale Južne Amerike do  40° južne geografske širine. Nakon toga je skrenuta prema istoku zbog deflektivne sile rotacije zemlje i protiče u istočnom smjeru pod uticajem zapadnih mostova. Falklandova hladna struja koja dolazi s juga spaja se s  Brazilskom strujom blizu 40° južne geografske širine.

Falklandska struja (hladna):

Hladne vode Antarktičkog mora teče u obliku Falklandove hladne struje sa juga na sjever duž istočne obale Južne Amerike do Argentine. Ova struja postaje najobuhvatnija i razvijena je blizu   30° južne geografske širine. Ova struja takođe donosi brojne ledene brijegove s antarktičkog područja do južnoameričke obale.

Benguelska struja (hladna):

Benguelska struja je hladna struja koja teče od juga do sjevera duž zapadne obale Južne Afrike. Zapravo, Sjeverni Atlantski Drift se okreće prema sjeveru zbog opstrukcije uzrokovane južnim vrhom Afrike. Dalje prema sjeveru, ova struja se spaja sa južnom ekvatorijalnom strujom.

Pripremila: Jovana Bigović

Literatura:
Vujević P. (1926), Osnovi matematičke i fizičke geografije, Državna štamparija, Beograd.
Doderović M. (2008), Okeanografija, Filozofski fakultet, Nikšić.
www.geographynotes.com
www.britannica.com

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here