SHARE

U prirodi veliki broj elemenata (faktora ili modifikatora) djeluje na raspadanje stijena. Kako se pod njihovim uticajem lokalno mijenja intenzitet djelovanja osnovnih elemenata hemijske erozije, to se oni smatraju modifikatorima. Mogu se podijeliti u dvije grupe: prirodne i antropogene. Prirodni ili fizičko geografski su primarni, a uticaj antropogenih modifikatora je prostorno i vremenski jako varijabilan i nepostojan, pa ga je zbog toga veoma teško utvrditi.

Najznačajnijim činiocem intenziteta hemijske erozije se smatra ugljen-dioksid. U svim procesima koji su vezani za hemijsko raspadanje stijena (hidroliza, hidratacija, redukcija, oksidacija,…) on ima veoma velikog udjela. To je bezbojan gas koji čini 0,033 zapreminska procenta atmosfere. Ima 1,5 puta veću gustinu od vazduha, pa je njegova koncentracija viša u donjim nego u gornjim djelovima atmosfere.

Ugljen-dioksid se veoma dobro rastvara u vodi. U 1 zapremini vode na 0°C rastvara se 1,7 zapremina CO₂. Veliki uticaj na rastvaranje CO₂ u vodi imaju temperatura i pritisak. Njihov uticaj na koncentraciju ugljen-dioksida u vodi je obrnuto proporcionalan: povećavanje temperature i snižavanje parcijalnog pritiska CO₂ dovodi do snižavanja njegove koncentracije u vodi, i obrnuto.

Ovi podaci ističu značaj činjenice da se sjedinjavanjem CO₂ sa vodom stvara (ali istovremeno i razgrađuje) ugljena kisjelina (H₂CO₄). Njenim disosovanjem nastaje vodonični jon, uzročnik rastvaranja krečnjaka i svih karbonata, kao i odlučujući činilac hidrolize.

Opšte poznata je činjenica da hemijska erozija ima ,,trodimenzionalni“ karakter, tj. kod nje je jako izražena i dubinska komponenta. Ako se podijeli ukupna hemijska erozija na dva ili više djelova dobija se uvid u distribuciju hemijskog raspadanja stijena u zavisnosti od dubine. Najčešće se govori o iznosu površinske i dubinske hemijske erozije.

U svjetskoj geomorfološkoj terminologiji do dan danas nije postignuto shvatanje šta treba podrazumjevati pod površinskom hemijskom erozijom. Neki autori pod njom podrazumjevaju dio ukupne hemijske erozije koji se odigrava na kontaktu litosfere i atmosfere. Sa druge strane velika grupa geomorfologa u površinsku hemijsku eroziju ubraja ukupnu hemijsku eroziju koja se obavi zaključno sa kontaktom ,,C“ horizonta i stijene, dok ima i shvatanja da se pod ovim terminom treba podrazumjevati hemijski proces rastvaranja stijena do dubine od 10 do 15 m. U zavisnosti od načina percepcije ovog termina i cilja istraživanja, mogu se koristiti tri metode proučavanja intenziteta površinske hemijske erozije: metod tableta (pločica), upotrebom mikrometra i utvrđivanje fizičko hemijskih karakteristika procjednih atmosferskih voda.

Metod tablica je veoma jednostavan. Zasniva se na mjerenju težine pločice prije i poslije rastvaranja, koje može biti u prirodi ili u laboratorijskim, simuliranim uslovima. Razlika u težini pločice ukazuje na intenzitet rastvaranja (taloženja). U našim geografskim širinama rezultati ovog metoda se iskazuju već nakon 6 mjeseci, pa je stoga pogodan za razgraničavanje pomenutog procesa u toplijem i hladnijem dijelu godine.

Koliko tip stijene utiče na intenzitet hemijske erozije najbolje je pokazano u fizičko hemijskim analizama površinskih i podzemnih voda Srbije. Zaključeno je da najniža ukupna mineralizacija vode nastaje u metamorfitima, znatno je viša u magmatitima, a najveća je u lesu i krečnjacima. Povezanost i međusobna uslovljenost modifikatora koji formiraju ukupnu mineralizaciju vode u Srbiji se može veoma lako izraziti preko koeficijenta korelacije. Koeficijent korelacije između procenta krečnjaka u 28 slivova Istočne Srbije i ukupne mineralizacije njihovih voda iznosi -0,15. Ova činjenica govori da na teritoriji Istočne Srbije procentualno učešće krečnjaka u slivovima heterogenog geološkog sastava nema značajnijeg uticaja na formiranje ukupne mineralizacije tekućih voda.

Zemljište u našim klimatskim uslovima po pravilu znači i egzistovanje vegetacije. Izumiranjem vegetacije na tlo dospije velika količina organske materije, gdje odmah po njenom izumiranju počinje proces njenog razgrađivanja. Razgrađivanjem organske materije, radom mikroorganizama oslobađaju se hemijski elementi, toplota, ugljen-dioksid i voda, a nastaje humus. On se sastoji od humusnih kisjelina, fulvo kisjelina i humina. Humusne kisjelina mogu lako da vežu rastvorljive i mobilne jone za minerale glina. To znači da one imaju stabilizirajući značaj u tlu.

Zemljište je jedino mjesto (pojas, zona) u vertikalnom kretanju vode gdje ona može da postane ,,agresivna“, jer stupa u hemijske reakcije. Daljim kretanjem u dubinu, udaljava se od mjesta ,,hranjenja“  agresivnim materijama, a stečenu agresivnost troši na rastvaranje stijena.

Poznata je činjenica da se ugljen-dioksid najbolje rastvara na nižim temperaturama, pa to navodi na zaključak da je hemijska erozija najintenzivnija u oblastima sa hladnom klimom. Ovom shvatanju o klimi kao modifikatoru intenziteta hemijske erozije se usprotivio veliki broj geomorfologa. Jedni su smatrali da je u uslovima tropske klime veća produkcija CO₂ u tlu, što dovodi do stvaranja agresivnije vode. Međutim, sprovedena istraživanja ne podržavaju ni jednu ni drugu hipotezu, već pokazuju činjenicu da su najveće vrijednosti, ali uz veliki varijalibitet, utvrđene u umjerenoj klimatskoj zoni.

U hladnom klimatskom pojasu, zbog niskih temperatura i oskudne vegetacije, mala je koncentracija CO₂ u zemljišnom vazduhu. Sa druge strane, razgrađivanje izumrle organske materije u umjerenom klimatskom pojasu je daleko veće, pa nastaje i više ugljen-dioksida nego li u uslovima hladne klime. Zbog toga povećanje pritiska CO₂ od 0,005 na 0,01 i pri povećanju temperature od 1°C na 10°C, uslovljava rastvaranje krečnjaka u daleko većem obimu nego u hladnoj klimi.

Voda takođe ima velikog uticaja na intenzitet hemijske erozije. Mineralizacija vode u svakom slivu je pod uticajem njene vodnosti, u periodu povodnja ukupna mineralizacija biće znatno niža u odnosu na sušni period godine.

Pripremio: Marko Drašković

Literatura:
Petrović, P. Manojlović (2003): Geomorfologija; Univerzitet u Beogradu, Geografski fakultet, Beograd.
Marković M., Pavlović R., Čupković T. (2003.): Geomorfologija, Rudarsko-geološki fakultet, Beograd.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here