SHARE

Prilikom dejstva hemijske erozije stijene mijenjaju svoj hemijski sastav. Ovim procesom ishodišna stijena u potpunosti gubi prvobitnu kompaktnost i prvobitni mineralni i hemijski sastav. Osnovni agens je atmosferska, površinska i podzemna voda koja je obogaćena raznim rastvorenim gasovima i organskim i neorganskim materijama. Najjači proces hemijskog raspadanja se javlja u uslovima tropske vlažne klime iz razloga što je u tim oblastima veća temperatura, veća vlažnost vazduha što omogućava i jače dejstvo same vode.

Za razliku od svih vidova erozije kod kojih je glavni agens voda, hemijska erozija se može okarakterisati kao ,,trodimenzionalna“, što znači da je kod nje jako izražena dubinska komponenta. Tipičan primjer jesu krečnjački tereni, čija se podzemna morfologija karakteriše grandioznim podzemnim sistemima pećina i kanala. Uslovljena nivoom podzemne vode, tj. nivoom izdani hemijska erozija se kreće do dubine od oko 30 m, a samo u uslovima intenzivnih tektonskih poremećaja dostiže dubinu od oko nekoliko stotina metara. Bitno je istaći da procesu hemijske erozije nijesu podložni samo krečnjaci (iako je ovdje naveden tipičan primjer za krečnjačke terene), već su mu podjednako položni i tereni izgrađeni od ostalih tipova stijena i sedimenata.

Proces hemijskog raspadanja stijena podrazumjeva međusobnu interakciju nekoliko različitih procesa: hidratacija, hidroliza, oksidacija, redukcija i biohemijsko raspadanje. Prilikom geomorfoloških istraživanja terena geografe i geomorfologe interesuje rezultat interakcija ovih procesa, koji nastaju preplitanjem međusobnih uticaja litosfere, atmosfere, hidrosfere i biosfere.

Hidratacija je proces koji nastaje ulaskom vode u molekule stijena i hemijski mijenja njihov sastav. Tipičan primjer hidratacije je anhidrit. On u dodiru sa određenom količinom vode prelazi u gips, a gips je mineral koji je podložan hemijskom raspadanju. Prelaskom u gips anhidrit mijenja svoju zapreminu za oko 60% na sledeći način:

CaSO₄ + 2H₂O = CaSO₄ · 2H₂O

Na ovaj način su postala mnoga ležišta gipsa.

Hidroliza je vrlo rasprostranjen proces hemijskog raspadanja stijena gdje dolazi do zamjene alkalnih i zemnoalkalnih elemenata (Ca²⁺, Mg²⁺, Na⁺, K⁺) vodonikovim jonima. Alkalni i zemnoalkalni hemijski elementi su veoma česti u kristalnim rešetkama mnogih petrogenih minerala. Imamo primjer razlaganja silikata, gdje se silicijum oksid (SiO₂) javlja u vidu oslobođenog kvarca u tekućim vodama u obliku zrna različitih dimenzija.

Oksidacija je proces hemijskog raspadanja stijena koji je uslovljen prisustvom kiseonika. Naime, prilikom oksidacije dolazi do interakcije nekog elementa sa kiseonikom, uz prisustvo vode. Poznato je da se u atmosferi nalazi oko 21% slobodnog kiseonika, a u vodi taj procenat ide i do 35%. Ove činjenice ističu značaj oksidacije kao hemijskog procesa raspadanja stijena. Tipičan primjer oksidacije imamo kod sulfida. Oksidacijom sulfida nastaju sulfati, čijom daljom oksidacijom nastaju hidroksidi i sumporna kisjelina. Pirit (FeS₂) je najrasprostranjeniji sulfid i glavni prirodni ,,izvor“ sumporne kisjeline. Njegovom oksidacijom uz obavezno prisustvo vode nastaje sumporna kisjelina:

2FeS₂ + 7O₂ + 2H₂O = 2FeSO₄ + 2H₂SO₄

Redukcija predstavlja proces suprotan oksidaciji naime, radi se o oduzimanju kiseonika od neke supstance. Ovaj proces se uvijek događa istovremeno sa oksidacijom.

Kod biohemijskog raspadanja stijena direktan agens jesu organske kisjeline koje djeluju u pravcu hemijskog preobražaja stijena. Kao posrednici kod ovog vida hemijskog raspadanja stijena učestvuje naročito ugljendioksid, a u nešto manjoj mjeri kiseonik i sumpor. Organske kisjeline se preko biljaka i njohovog korijena uvlače u stijene i svojim reakcijama izazivaju promjene na mjestu dodira. Mikroorganizmi lučenjem kisjelina nagrizaju stijene. Tako npr. gljive koje nastaju na površinama stijena mogu da razviju ugljenu kisjelinu, a to je dovoljno da počne proces biohemijskog raspadanja stijena.

Pripremio: Marko Drašković

Literatura:
Petrović, P. Manojlović (2003): Geomorfologija; Univerzitet u Beogradu, Geografski fakultet, Beograd
V. Petković, P. S. Nikolić (1981): Osnovi geologije­ Geologija l; Naučna knjiga, Beograd
www.nationalgeographic.org/encyclopedia/erosion/

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here