SHARE

Britanija je tipična zemlja gradova. Ima visok stepen urbanizacije. U gradovima živi 91% populacije u Engleskoj, 66% u Velsu i 71% u Škotskoj. Mnogi gradovi su teritorijalno srasli i čine kompleks gradova – konurbacije. Takve konurbacije su:

  1. Veliki London – sjedište London
  2. Jugoistočni Lankašir – sjedište Mančester
  3. Zapadni Midland – sjedište Birmingem
  4. Jugoistočni Vels – sjedište Kardif
  5. Klajdsajd – sjedište Glazgov
  6. Zapadni Jorkšir – sjedište Lids
  7. Merzisajd – sjedište Liverpul
  8. Tajnsajd – sjedište Njukasl

3

U osam navedenih konurbacija živi 40% populacije Britanije, mada u državi postoji oko 70 gradova sa više od 100.000 stanovnika.

londonLondon je glavni grad Velike Britanije i Engleske. Metropolitanska oblast Londona ima 13,6 miliona stanovnika, a sam London 8,3 miliona stanovnika. London spada među tri najveće prijestonice Evrope sa Parizom i Moskvom. Po površini gradskog areala on je među prvim gradovima u Evropi. Geografski položaj Londona je izvanredan. London je na rijeci Temzi, na njenom estuaru. Udaljen je od mora oko 70 km, ali se smatra i pomorskom lukom. Blagodeti geografskog položaja Britanije iskoristio je London. Pored lučke funkcije, London je i svjetska raskrsnica vazdušnih puteva. Pored aerodroma Hitrou, nadomak su i aerodromi Getvik, Luton i Stansted. Pored pomorskog i vazdušnog saobraćaja veza sa Evropom održava se i saobraćajnicom (tunelom) ispod Lamanša. Je li London ime grada keltskog porijekla? Nije još pouzdano utvrđeno. Sigurno se zna da su ga Rimljani zauzeli i prozvali Londinum. U keltskom jeziku ,,don“ znači tvrđava. Lon-don značila bi tvrđava u baruštini. U to vrijeme naselje, preteča Londona, nalazilo se u gornjem kraju močvarne doline Temze. Močvare su se odatle širile do mora, pa je jedino tu bio moguć prelaz preko rijeke iz južne u sjevernu Englesku.

U bogatoj istoriji ovog grada mogu se izdvojiti sljedeći periodi: period Rimljana do Normana, srednjevjekovni period, dinastija Tjudor, dinastija Stjuart, džordžijanski London, viktorijanska epoha grada i najnoviji period.

Prema Londonu gravitira čitav niz engleskih gradova. Pomenimo samo neke. Sjeverozapadno od Londona, u dolini Temze, nalazi se stari univerzitetski grad Oksford, koji je u novije vrijeme i centar automobilske industrije. Istočno od Londona je Kembridž kao i Oksford, ugledni univerzitetski centar.

London_Thames_Sunset_panorama_-_Feb_2008-1024x540

U morfologiji Londona može se izdvojiti uže gradsko područije sa 33 opštine, sa centrom u Sitiju, i šire gradsko područje, prečnika do 50 km. Šire gradsko područje ili Veliki London ima više od 100 predgrađa čineći ogromnu urbanu regiju površine od 1.840 km2. Još 60-ih godina XX vijeka, 32 gradska naselja ,,stopila“ su se sa Velikim Londonom, kao što su: Krojdon, Dagenhem, Iling, Ist Hem, Enfild, Harou, Vembli, Grinvič i dr. Uobičajena podjela Londona je na tri dijela: centralni dio Siti, zapadni dio Vest End, i istočni dio Ist End. Siti je poslovno-bankarski dio grada. Površina mu je samo 160 ha, sa svega 6.000 stalno nastanjenih stanovnika. Zapadni dio je otmena četvrt Londona, grad aristokratije i bogate buržoazije. Srce zapadnog Londona je 60262-640x360-parliament-bridge-640Majfer gdje stanuje najotmenije građanstvo. To je grad za sebe. Tu stanuju ljudi istog društvenog položaja, pa je dovoljno znati nečiju adresu stanovanja da bi se odmah znalo njegovo zanimanje, odnosno položaj u društvu. Kensington je, npr., četvrt bogatih građana, ali onih koji ne spadaju, po engleskim mjerilima, u ,,visoko društvo“. Čelzi je četvrt umjetnika, Blonsburi je četvrt naučnika. Istočni London je radnička četvrt, sa dokovima i skladištima. Tu stanuje radnički i poslovni svijet.

Važnije privredne grane su: trgovina, bankarstvo i saobraćaj, koje su vodeće u Londonu. Tu su berze u kojima se trguje robom iz cijelog svijeta. Velike banke i osiguravajuća društva su na usluzi klijentima iz cijelog svijeta. Londonska luka na Temzi je jedna od najvećih na svijetu. Njeni kejovi, dokovi i skladišta protežu se na dužini od 50 km, od Londonskog mosta niz rijeku. Plimski talas od 5-6 m omogućava ulazak u luku i vrlo velikih okeanskih brodova. To je manje izvozna, a više uvozna luka.

Edinburg je glavni grad Škotske. Smješten je na istočnoj obali Britanije, uz morski zaliv Firth of Forth, u blizini Sjevernog mora. Prostire se na površini od 259 km2, a u njemu živi oko 480.000 stanovnika. Edinburg je drugi po veličini grad u Škotskoj, a sedmi u Ujedinjenom Kraljevstvu. Ovo je jedan od univerzitetskih, kulturnih, sportskih i ekonomskih centara Britanije. Na području Edinburga preovladava okeanska klima, sa jakim uticajima Golfske struje. Edinburg je grad sa veoma dugom istorijom. Naselje na ovom području postojalo je prije više od 8.000 godina, tačnije u bronzanom dobu. U prvom vijeku ovu regiju osvajaju Rimljani, i tada je već postojalo utvrđenje na stijeni. Englezi su grad, nakon što su ga osvojlili u sedmom vijeku, nazvali Eiden Burgh. Od jedanaestog vijeka počeo je da se razvija grad u pravom smislu te riječi. Edinburg je bio jedan od centara borbe Škotlanđana za očuvanje svoje nezavisnosti, mada su građani ovog grada bili prvi koji su potpisali zakon o Uniji 1701. godine, čime je stvoreno Ujedinjeno Kraljevstvo. Tokom osamnaestog vijeka započinje pravi ekonomski preporod Edinburga, i tada je došlo do velike izgradnje grada. Danas je Edinburg jedno od najpoželjnijih mjesta za život u Britaniji, i drugi po posjećenosti grad, odmah nakon Londona. Dijelovi Edinburga se od 1995. godine nalaze na UNESCO – voj listi svjetske baštine.

Cityscape

Kardif je glavni i najveći grad Velsa, i šesnaesti po veličini grad u Ujedinjenom Kraljevstvu. Smješten je na južnoj obali Velsa na rijeci Taf. Prostire se na površini od 140 km2, a u njemu živi oko 307.000 stanovnika. Luka Kardifa je jedna od najvećih luka u Evropi. Kardif je veoma star grad, a njegova istorija počinje krajem desetog vijeka. OCardiff-Bay-642x361vdje su 1093. godine Normani na temeljima rimskog kastela podigli zamak. Ipak, Kardif dugo vremena nije bio značajno naselje na britanskom ostrvu, i to se počelo mijenjati tek u devetnaestom vijeku. Tada u Kardifu počinje naglo da se razvija industrija, i grad je počeo da se širi. Status grada dobio je 1905., a prijestonica Velsa postao je 1955. godine. Kardif je poznat i kao razvijen sportski centar u Britaniji. Kardif ima veoma interesantne znamenitosti, i vrlo je atraktivna destinacija na mapi Britanije.

Belfast je glavni grad Sjeverne Irske, i drugi po veličini grad na irskom ostrvu, odmah nakon Dablina. Smješten je na istoku Sjeverne Irske, na ušću rijeke Lagan. Prostire se na površini od 115 km2, a u njemu živi oko 275.000 stanovnika. Ovo je veliki industrijski centar Velike Britanije, poznat po veoma razvijenoj brodogradnji. Naselje na kome se danas nalazi Belfast postojalo je još u bronzano doba. Danas se vide ostaci praistorijskog kruga starog 5.000 godina, kao i dijelovi utvrđenja iz gvozdenog doba. Značaj B108140elfasta je počeo da se povećava kada su ga tokom sedamnaestog vijeka naselili Englezi i Škoti. Od tada grad postaje značajni industrijski centar, zahvaljujući proizvodnji platna, duvana i brodogradnji. Belfast je tokom istorije bio i poprište velikih sukoba katolika i protestanata, a tenzije ove dvije vjerske grupacije se i danas osjećaju. Ovdje je djelovala i čuvena Irska republikanska armija, čuvena teroristička organizacija poznatija kao IRA. U Belfastu je konstruisan najpoznatiji brod ikada, Titanik.

Birmingem (Birmingham) je grad i metropolitanska opština (vrsta lokalne samouprave u Engleskoj) u Zapadnom Midlandu u Engleskoj. To je najnaseljeniji grad Velike Britanije poslije Londona sa 1.085.400 stanovnika (2012). Metropolitansko područje grada ima 3,6 miliona stanovnika, jedino Londonsko metropolitansko područje ima više stanovnika u Velikoj Britaniji. Birmingem je postao najveći industrijski centar Engleske. Njegova gravitaciona sfera se širi i izvan regije Midland. Grad je spojen sa pokrajinom Čester kanalom dugim 100 km, kojim je omogućio saobraćaj ove pokrajine sa Irskim morem. Položaj grada je birminghamizvanredan, npr., podjednako je udaljen (oko 150 km) od Londona, Bristola i Liverpula. U nekada šumovitom kraju oko Birmingema, željezna ruda se topila, već u XVII vijeku (neracionalno) uz upotrebu drvnog uglja. Crna metalurgija je uznapredovala kada se potkraj XVIII vijeka počeo pri topljenju rude upotrebljavati kameni ugalj. Birmingem sa širom okolinom dobio je atribut Black Countri – crna pokrajina, jer se vremenom razvio u veliko industrijsko područije ne samo metalurgije nego i mnogih vrsta metalne industrije (mašine, lokomotive, automobili, vagoni, dizalice, mostogradnja i dr.). Za njega se kaže da je grad ,,hiljadu i jedne aktivnosti“.

Oko njega je čitav niz satelitskih gradova koji su se specijalizovali u metaloprerađivačkoj industriji. U Derbiju je osnovana automobilska industrija Rols-Rojs, zatim industrija aviona, lokomotiva i elektrotehnike. Automobilska industrija razvijena je i u gradu Koventriju.

Glazgov je najveći industrijski i trgovački grad u Škotskoj, na rijeci Klajd. Uže gradsko područije ima 674.800 stanovnika, a sa predgrađima, koja sa ovim gradom čine konurbaciju Klajdsajd, ima blizu 2.000.000 stanovnika. Osnovan je u srednjem vijeku, status kraljevskog grada dobio je u XII vijeku, a slobodnog kraljevskog grada 1636. godine.

Clydeside1

Ima jedno od najvećih brodogradilišta na svijetu. U njemu je davne 1718. godine sagrađen mali brod (60 t) koji je preplovio Atlantik. To su počeci čuvene glazgovske brodogradilišne industrije. Industrijska revolucija imala je svoje začetke u ovom gradu (Vat je ovdje napravio parnu kotao-mašinu).

Pored nesumnjivo razvijene industrije (crna metalurgija, metalna, hemijska, tekstilna, alkohola-viskija) on je i obrazovni centar. Grad ima univerzitet, od 1451. godine, i čuvenu slikarsku galeriju.

Grad Mančester (Manchester) je glavni privredni centar u unutrašnjosti regiona (Lankašir). Sve do XVIII vijeka to je bila varošica. Danas je to grad sa 432.600 (uži gradski areal), a sa predgrađima blizu 3.000.000 stanovnika. Njaveći je centar tekstilne industrije na svijetu. Za mnoge gradove u drugim državama gdje je tekstilna industrija osnova privrede kaže se da je to ,,njihov Mančester“ (npr. u Srbiji je to Leskovac, u Hrvatskoj Varaždin itd). Postoji čitav niz satelitskih gradova kojima je preokupacija tekstilna industrija npr. Salford (berza za pamuk), Stretford (vještačka svila), Stokport (tkačnice) i dr. Pored tekstilne industrije u Mančesteru su razvijene metalurgija, mašinska industrija, fabrika lokomotiva i automobila (Lajland), elektrotehnička (Vestinghaus), hemijska i prehrambena industrija, a ima i rafineriju nafte. On je značajan kao naučni i kulturni centar ovog dijela Britanije, ima univerzitet od 1846., umjetničke akademije i galerije, univerzitetsku opservatoriju i dr.

Manchester-MM-WIDE

Liverpul (Liverpool, 470.800 stanovnika) je drugi značajni centar, u obalskom pojasu regiona Lankašira, smješten na sjevernoj strani estuara Merzi u Irsko more. Osnovan je u VIII vijeku, a prvi pisani pomen je iz XII vijeka. Od neznatnog srednjevjekovnog naselja Liverpul se već u XVI  vijeku počeo razvijati u značajnu luku. U XVII vijeku počeo se razvijati u grad, centar kolonijalne trgo121430113vine. Prvi dok na svijetu izgrađen je u njegovoj luci još 1719. godine. U XIX vijeku razvijao se zahvaljujući trgovini sa Amerikom (pamuk), Afrikom (uljarice) i Australijom (vuna). Centar je konurbacije Merzisajd (preko 1,5 miliona stanovnika). Ima raznovrsnu industriju. Centar je svjetskog tržišta pamuka. U gradu postoji veliki broj kulturno-istorijskih spomenika. Univerzitet ima od 1903., potom Okeanografski institut, umjetničke galerije, i dr. Liverpul je povezan sa Berkenhedom (tunelom ispod zaliva Merzija), koji se nalazi na suprotnoj obali estuara.

Pripremio: Igor Vlahović

Literatura:
Davidović R. (1999): Regionalna geografija-knjiga II, Univerzitet u Novom Sadu, Novi Sad.
Davidović R. (1999): Regionalna geografija-Evropa, Afrički Mediteran i turističke metropole, Univerzitet u Novom Sadu, Prirodno-matematički fakultet, Novi Sad.
http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/
www.nomisweb.co.uk/reports/lmp/la/1946157186/report.aspx?town=birmingham

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here