SHARE

Zahvaljujući prvenstveno geološkoj- stratigrafskoj, morfološkoj, hidro-geološkoj složenosti terena i prostorno- topografskom položaju, barsko područje obiluje podzemnim izvorskim vodama. Međutim, oskudno je površinskim tokovima (stalnim i periodičnim) koji zavise od raspodjele atmosferskog taloga, biljnog pokrivača i ljudske djelatnosti. Rijeke, riječice, potoci i stajaće vode imali su višestruk uticaj na razvitak naselja i organizaciju ekonomskog života u njima.

Voda, kao elemenat prirodne sredine, imala je direktnog pozitivnog uticaja na prostorni razmještaj i razvoj naselja. Uticala je na prostorne odnose, funkcionalnost pojedinih zona i najpogodnije prostorne dimenzije za život i rad ljudi. Negativno je uticala poplavama i erozijom zemljišta. Problem melioracije rješavan je hidrotehničkim zahvatima zahvaljujući najviše djelovanjem ljudi u prostoru.

Hidrografsko razvođe sliva jugoistočnog primorja i sliva Skadarskog jezera, od rijeke Bojane prema zapadu i sjeverozapadu, čini planinski vijenac Rumije, Sutormana i Sozine. Pravce kretanja površinskih i podzemnih voda određuje topografsko razvođe koje se uglavnom poklapa sa geološkim. Topografsko i hidrogeološko razvođe pripada kraško-hidrološkoj zoni sa vododržljivim flišnim, propustljivim skrašćenim i vodopropustljivim krečnjačkim, planinskim i dolinskim terenima, koji se odlikuju specifičnim zakonitostima kretanja vode.

Stalnih vodotoka ima samo u dolinama izvorišnih i središnjih flišnih mikrozona Crmničkog i Barskog polja. Ta flišna mikrozona, koja zahvata Crmnicu prelazeći preko Crmničkog polja, ponovo se javlja u relativno dugom pojasu Limljana ka Sutormanu i primorju. Zbog različitog nagiba koji opredjeljuje slojeve podzemnih voda različite su debljine i sadržina vode u izdanima, dužina riječnih tokova i kolebanje vodostaja na rijekama i jezerima.

U hidrogeološkom smislu barsko područje i primorje bogato je zdravom i dobrom pijaćom vodom. Južne dijelove Rumije karakteriše razvijena mreža riječica, potoka i jakih izvora. Slivni prostor Bara je interesantan, jer je Barsko polje malo nagnuto ka jugozapadu, tako da podzemne vode teku paralelno sa otvorenim vodotocima. Dio Rumije okrenut prema Skadarskom jezeru, prema Šestanima i Krajini veoma je siromašan vodom i oskudan, prepun pukotina, škrapa i manjih jama.

Površinski tokovi

Orografski sklop područja, nagnutost terena (iznad 30%), relativno malen slivni prostor, krečnjački sastav i teritorijalni razmještaj atmosferskog taloga uslovili su slabo razvijenu mrežu površinskih voda. Položaj razvođa između tokova rijeka je jedinstven jer ga čine planinske kose i grebeni planina Sozine, Sutormana, Rumije i Lisinja. Svi površinski tokovi sa tih planina slivaju se južno i jugozapadno u Jadransko more, a sjeverno i sjeverozapadno u Skadarsko jezero. Na ravnim prostorima, izgrađenim od krečnjačkih i drugih stijena, održavaju se duže i jače rijeke, a na ostalim bujičnim terenima potoci i riječice. Slivanje zavisi od litološkog sastava, poroznosti i vododržljivosti stijena, količine padavina i gustine biljnog pokrivača.

Površinski vodeni tokovi sastoje se od potočića, potoka, riječica, rijeka, jezera i mora. Zavise od geografskog položaja, sliva površine, dužine, veličine i drugih elemenata. Vodotoci su imali i imaju višestruko  značenje za naselja u kojima se javljaju i kroz koja protiču. Tako, zbog kraške podloge i raščlanjenosti reljefa, bezvodnost je znatna u Šestanima i Krajini, koji su nedovoljno naseljini.

Južni dio planine Rumije ne samo da sakuplja površinsku vodu i usmjerava je u pravcu podnožja već izdanska voda direktno komunicira i sa različitim nivoima podzemlja Barskog polja. Međutim, brdo Volujica koje ima slojeve usmjerene u pravcu sjeveroistoka usmjerava vodu ka Barskom polju, gdje se nalaze ponori, pukotine i vrtače Goron i Gorak. Te vrtače predstavljaju ostatke riječne doline, koja je poslije savske orogeneze prestala da postoji, a povezane su sistemom tijesnaca. Rijeka je tekla od Dobre Vode preko Zaljeva i Barskog polja i ulivala se u more sjeverozapadno od brda Volujice. Na osnovu dosta vidljivih riječnih terasa rekonstruisan je postanak, razvitak i nestanak rijeke.

Od više izvora na prostoru Spiča formira se rijeka Botun, sa dužinom mreže vodotoka 6,5 km.

U Barskom polju, pored manjih potoka dvije su rijeke, u zapadnom dijelu polja Željeznica i u istočnom Rikavac.

9

Željeznica u gornjem toku protiče pretežno preko paleogenih flišnih sedimenata, dobijajući vodu od brojnih izvora (Pišutnica, Đolaza, Manduke, Duboki do, Banja i Kučina), čija je izdašnost dosta mala. Ukupna dužina mreža vodotoka rijeke Željeznice je 19,5 km. Izvršena je regulacija donjeg toka rijeke, čime je spriječeno nanošenje alogenog nanosa na okolne dijelove polja. Uliva se u more u dijelu Bara zvanog Madžarice.

Rikavac nastaje od riječice Bunar, koja se kod starog Bara sastaje sa riječicom Majelikom, a kod Velikog mosta sa Vrućom rijekom. Izvorišta su na velikim visinama, a doline su u gornjem dijelu duboko usječene u krečnjake, da bi u donjem dijelu prelazeći preko ravni polja nanosile velike količine alogenog materijala. Čitav sliv rijeke Rikavac, čija je dužina mreže 17 km, ima bujični karakter i u vrijeme obimnijih padavina nastaje visoki vodostaj, što je uslovljavalo plavljenje Barskog polja, kao i često mijenjanje korita u dijelu bližem ušću. U vrijeme gradnje luke Bar (1908-1912) izvršena je i regulacija rijeke Rikavac i oslobađanje Barskog polja od daljih poplava, tako što je prokopan tunel dužine 1050 m, kroz koji voda otiče u more sa južne strane poluostrva Volujica.

Barski vodovod koristi vodu raznih izvora. Najviše se dobija vode iz Orahovskog polja u Crmnici, gdje se iz urađenih bunara, u hidrološkom minimumu, dobija oko 170 l/s vode. Sa izvora Brca u zaleđu Sutomora, koristi se voda u periodu minimalne izdašnosti 40-60 l/s. Sa izvorišta Velje oko, na obodu Crmničkog polja, iz više bušenih bunara u okolini vrela dobija se u hidrološkom minimumu 15-20 l/s vode. Za snabdijevanje vodom manjih mjesta duž barskog primorja kaptirani su mnogi manji izvori i urađeni brojni bunari (bušotine) u alogenim i flišnim naslagama.

Podzemni tokovi

Izdvojeni pojasevi manje ili više se poklapaju sa tijelima podzemnih voda oboda Skadarskog jezera: tijelo podzemnih voda Orahovštice; Orahovskog polja; Sozine i južnih padina Rumije, (Radulovic, M. M., et.alt. 2015).

Značajne geološke, litološke, geotehničke, a i hidrogeološke osobine navedenih stijena su uglavnom prikazane u poglavljima: Kvartar i Inženjerskogeološke karakteristike i pojave .

Mehanizam hidrogeološkog izolatora i kolektora (odnos dobro vodopropusnih i slabo vodopropusnih stijena) i pluviometrijski režim uslovljavaju koncentraciju slobodnih podzemnih voda.

Slobodne podzemne vode predstavljene su brojnim izdanima. Prema strukturnom tipu poroznosti izdani se dijele na: zbijeni, razbijeni i složeni tip izdani. Zbijeni tip izdani formira se u stijenama intergranularne poroznosti.

Razbijeni tip izdani formira se sa pukotinskim ili pukotinsko-kavernoznim tipom poroznosti sa karstnim tipom izdani u krečnjacima i dolomitima i sa pukotinskim tipom izdani formiran u magmatskim, siliciklastičnim vezanim i nerastvornim stijenama. Složen tip izdani formiran je u stijenama sa mješovitim tipom poroznosti.

Pojas zbijene izdani formira se u okviru aluvijalnih naslaga, marinskih sedimenata i deluvijalnih sedimenata u Crmnici, Barskom polju, Topolici i Sutomoru.

Debljina izdani u Barskom polju je oko 110 m, a najmanja oko 6 m. Dreniranje ove izdani se vrši na kontaktu sa krečnjacima Volujice gdje voda prelazi u krašku izdan koja se direktno drenira u more. Vještački se izdan drenira iz kopanih bunara (oko 100). Izdan Barskog polja se prihranjuje površinski (infiltracijom) i podzemno iz kraške izdani sa kojom je u vezi. Podzemne vode su ovde prisutne u više horizonata.

U Crmnici karstni tip izdani formirao se i u uslojenim krečnjacima, dolomitskim krečnjacima, masivnim krečnjacima srednjeg i gornjeg trijasa. Infiltracijom površinskih voda u karstnim terenima se stvaraju podzemni tokovi i cirkulacija vode kroz pukotine. Značajni izdani u Crmnici su: izdani ”Orahovsko polje” i ”Velje Oko”. Izvorište u Orahovskom polju (izdan u nanosu sa kotama koje variraju od 0-6 mnm) je najveće izvorište. Izdan ”Orahovsko polje” nalazi se u okviru aluvijuma rijeke Oravštice, uzvodno od Virpazara, gdje se kota terena kreće 12 m do 15 m. Izdan je širine oko 1,5 km2, sa slivnim područjem oko 67 km2. Ovdje su podzemne vode prisutne u vidu zbijenih izdani. U povlati glavnog vodonosnog sloja su uglavnom gline, pjeskovite gline, debljine oko 3 m, a u podini klastiti tj. fliš, trijaske starosti i krečnjaci ili dolomiti srednjeg trijasa. Ovakva građa podine i povlate ukazuje da se radi o izdani pod pritiskom, subaerskog karaktera. U periodima visokih voda najniži dijelovi Orahovskog polja su periodično plavljeni usljed visokog vodostaja Skadarskog jezera i izlivanja rijeke Orakovštice koja prihranjuje ovu izdan. Izdan se prazni prema donjem toku Orakovštice odnosno prema Skadarskom jezeru. Rijeka Orakovštica, koja je u gornjem toku poznata kao Velja rijeka, najveći dio voda dobija sa područja kraškog terena od „Podgorskih vrela“.

Podzemne vode ”Velje Oko” su najveće izvorište u zaleđu, posle Podgorskih vrela. Nalazi se na krajnje zapadnom obodu Crmničkog polja, u podnožju Strana – Velje Glavice, na oko 10 mnv. Sliv od oko 20 km2 drenira dio platoa Petrovačke gore. Karstna izdan Grebena i Rosotaca se formirala u srednjetrijaskim i gornjotrijaskim krečnjacima. Manje karstne izdani su na južnim padinama Sutormana i Sozine (Gluhog Dola).

Na terenu Kunteleta i Majelike je raznovrsni litološki sastav različitih elemenata trijasa. U ovoj izdani izdvajaju se dve izdani. One, pored infiltracionog hranjenja, dobijaju vodu iz Vruće Rijeke. Dreniranje izdani se vrši preko izvora Bunar i Kajnak kod Starog Bara i izvora u Sustašima.

Karstne izdani Lisinje i Podi se formirala u srednjetrijaskim i gornjotrijaskim krečnjacima. Izdan koja se formirala u masivu Lisinja je na navišem hipsometrijskom nivou od izdani u području Podi. Prihranjivanje se vrši padavinama i jednim dijelom iz Vruće Rijeke. Podzemne vode gravitiraju ka nižim kotama terena, tj. prema izvorima Škurti, Dobroj vodi i Zaljevo.

U bankovitim krečnjacima Volujice obrazovana je niska primorska karstna izdan. Izdan je zbog blizine mora i hidraulične veze sa njim, bez većeg značaja za vodosnabdijevanje. Ovu izdan drenira više vrulja u selu Dobre Vode i ispod strmog odsjeka Velja Zabije.

Karstna izdan Velji grada formirana je u karstifikovanim masivnim krečnjacima Veljigrada, a prazni se skoro isključivo preko karstnog izvora na kontaktu ovih krečnjaka i pločastih laporovitih krečnjaka, odnosno fliša.

Pukotinski tip izdani se formira u rožnjacima jure i u magmatskim stijenama (andezitima, keratofirima, kvarckeratofirima i spilitima). Na primorskom dijelu terena je na lokalitetima oko M. Vrsute, Sutomora, Šušnja, sela Marovića, sela Poda i sela Dobre Vode. Postoji nekoliko izvora slabe izdašnosti koji dreniraju ovu izdan, a najveći je u selu Podi, izvor Zaljevo do izvori Brca i Kajnak. Vode su slabo kisjele, neutralne i slabo alkalne. Vode sa ovih izvora su bistre, bez boje, bez mirisa i normalnog su ukusa.

Relativno velike količine padavina i pretežno krečnjačka podloga, uslovili su pojavu kraških izvora manje ili veće izdašnosti. Skoro svi se pojavljuju na kontaktu fliša i krečnjaka. Većina izvora veće izdašnosti nalazi se u visinskoj zoni do 100 m. Pored gore spominjanih izvorišta značajni su izvori: “Brca”, nalazi se na 13 m nadmorske visine kod Sutomora, “Bunar” i “Kajnak” nalaze se u koritu reke Rikavac, “Sustaš” je jedan od manjih izvora nalazi se sjeverno od Bara, ispod brda Mukovala, i drenira izdan oko Turčina i Velembusa, “Zaljevo”, nalazi se 4 km jugoistočno od Bara, u podnožju Lisinja, na visini 104 mnv., “Čanj” se nalazi u okolini Sutomora, izvor “Dobra voda” nalazi se na padinama Lisinje, 6,5 km jugoistočno od Novog Bara, sa 350 m.n.v., “Škurta”, nalazi se 7,5 km jugoistočno od Bara, i 1 km od Dobre Vode, na visini 450 mnv. Izvor je na tektonskoj granici-reversni rasjed Lisinja, na kontaktu trijaskih krečnjaka preko paleogenog fliša. Izvor na Črvnju nalazi se jugoistočno od rta Ratac u mestu Črvanj s lijeve strane magistralnog puta Sutomore-Bar. Izvor “Bijela skala” nalazi se kod naselja Tuđemili na visini od 800 mnv sa izdašnošću od oko 10–15 lit/sek i izvor u Turčinama izdašnosti 1–5 lit/sek, na oko 300 mnv, sa kojeg se vodom snabdijevaju Stari Bar i bolnica.

U Krajini i Barskom polju postoji veliki broj bušenih i kopanih bunara iz kojih se voda koristi za piće i navodnjavanje obradivih površina. Dubina do nivoa podzemnih voda u njima u različitim dijelovima polja je različita. Najmanje dubine do nivoa podzemnih voda u hidrološkom maksimumu (od 0, 3 – 1 m) registrovane su u jugozapadnom dijelu polja (Donje Polje), a najveće (preko 10 m) na dijelu terena južno od Ronkule.

Važno je napomenuti (na osnovi literaturnih podataka) da je na ovom području registrovan određeni broj ponora. Po načinu i mjestu formiranja svi postojeći ponori na ovom području javljaju se: u koritima vodotoka, na kontaktu vodopropusnih i vodonepropusnih stijena i u vrtačama čije je dno zastrto crvenicom.

Pripremio: Predrag Vidaković

Literatura:
Radojičić B. (2005): Vode Crne Gore. INSTITUT ZA GEOGRAFIJU, Nikšić.
Hrvačević S. (2004): Resursi površinskih voda Crne Gore, Elektroprivreda Crne Gore, Podgorica.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here