SHARE

Evroazija kao jedinstveni kontinent

Evroazija je najveća kontinentalna cjelina na Zemlji. Njena površina, zajedno sa ostrvima, iznosi 54 862 300 km2. Pravcem zapad – istok Evroazija se pruža između 10° ZGD i 180° IGD. Južni dio Malajskog poluostrva se približio ekvatoru, a sjeverni dio Tajmira skoro dodiruje 78° SGŠ.

Evroazija se nalazi između četiri okeana (Atlantski, Sjeverno ledeni, Tihi i Indijski) i velikog broja mora. Kopnena veza između Evroazije i Afrike prekinuta je prokopavanjem Sueckog kanala 1869. godine. Kod Adena i Giblartara (14 km) približila se Africi, a Beringov moreuz je odvaja od Sjeverne Amerike.

Evroazija je morfološki gotovo jedinstvena, a istorijski je čine dvije cjeline; Evropa (10 457 164 km2) i Azija (44 405 136 km2). Naziv Evroazija počeo se upotrebljavati u geografskoj terminologiji sredinom prošlog vijeka. Najmarkantnija morfološka cjelina na dodiru dva pomenuta kontinenta je Ural.

Evroaziju čine tri kompleksa koji se međusobno jako rezlikuju. To su dolinske oblasti, visoke planine, pustinje i stepe. Dolinske oblasti zauzimaju manje od 30% površine i u njima je koncentrisano skoro svo stanovništvo Evroazije. Planine su se nalazile između različitih geogrfskih cjelina, a u okviru pustinja i stepa pažnja je usmjerena na oaze.

Za nastanak Evroazije kao kontinentalne cjeline značajno se ogleda u geološkoj prošlosti koja počinje od kambrije.

U prekambrijskoj eri Zemlje, kora je već bila formirana, ali je bila tanja i ravnija. Proces stvaranja Evroazije je trajao jako dugo.

EVROAZIJA

Pored procesa koji su se dešavali u unutrašnjosti Zemlje, na njeno formiranje uticale su i kosmičke sile. Zatim su se počeli javljati prvi tektonski pokreti koji su predisponirali najstarije potoline.

Ovaj prostor je ogroman i šarolik, što se tiče prirodnih, privrednih i demogeografskih odlika, ali je proučavanjem ustanovljeno da ne postoje nikakve fizičko – geografske osnove za izdvajanje dva kontinenta. Evroazija je morfološki jedinstvena, nalazimo sve tipove i strukture reljefa koji postoji na Zemlji.

  • Sniženi prekambrijski masivi su: Fenoskandija u Evropi, Angara u Srednjem Sibiru, dijelovi Kine i Mandžurije, Dekana u Indiji.
  • Mladi nabrani planinski vijenci, Alpske faze protežu se od Evrope kroz čitavu Aziju (Pirineji, Alpi, Karpati, Dinaridi, Apenini, Kavkaz, Hindokus, Pamir i Himalaji).
  • Prostrane visoravni iz nabranih horizontalnih slojeva su Arabija i Dekan, Jugoistočna Indokina, veliki dio Istočnoevropske nizije
  • U reljefu se izdvajaju široko razliveni vulkanski pokrivači sa kupama koji još izbacuju lavu (Italija, Indonezija, Japan, Kamčatka i duboki tektonski rovovi).
  • Najmlađe akumulacione tvorevine, najsjevernija veza između starih komda kontinenata su mlade nasute ravnice (Zapadni Sibir, Sjeverna Indija), riječnim sedimentima (Podunavska, Aralsko-Kaspijska), velike riječne delte (Indija, Indokina), široke lesne zaravni (Sjeverna Kina) i pijeskom zasute pustinjske kotline (Centralna Azija, Iran i Arabija).

Kao rezultat složeno atmosferskih zbivanja Evroazijom vladaju gotovo svi klimatski tipovi. Ona je dovoljno prostrana da se nad njom sučeljavaju svi elementi atmosferskih zbivanja: tropska vazdušna cirkulacija sa niskim vazdušnim pritiskom i tišinom iznad ekvatora, sa visokim iznad povratnika sa pasatima sa sezonskim seljenjem. Sjeverno odatle kreće snažno vazdušno strujanje umjerenog toplog pojasa, zapadni vjetrovi sa putujućim depresijama sa velikom promjenljivošću vremena, stalnim premještanjem i dodirivanjem polarnih, tropskih, ekvatorijalnih vazdušnih masa. Monsunski režim koji ljeti u zagrijanu širinu kontinentalne mase, udiše  kišne monsune sa okeana, a zimi šalje višak zgusnutog ohladjenog i suvog vazduha prema moru.

Tipovi klime koji su karakteristične i za Evropu i za Aziju su suptropski tip-suva topla ljeta i blage kišovite zime, i prostire se u sredozemlju sa Levantom.

  • Tipovi umjerenog toplog pojasa su kontinentalno podneblje sa vrućim ljetima i oštrim zimama (Centralna Azija, Sibir, Podunavlje).
  • Hladna sjeverna podneblja su od Skandinavije do Kamčatke, gdje je ljeto veoma kratko ili ga uopšte nema.
  • Sa porastom nadmorske visine zastupljena je planinska klima.

U pogledu vegetacije  i tla sličnosti su sledeće:

  • Tundre se prostiru na sjeveru Azije, južnije su zastupljene četinarske šume – tajge, zatim mješovite šume, veliko prostranstvo zauzimaju listopadne šume, lesostepe – mješavina šuma i stepa, zatim stepe koje mogu biti zasijane raznim kulturama, obrasle visokom travom.

Vegetacione zone prate tipovi tla:

  • Podzol preovlađuje na Atlantskoj obali, zatim se pruža od Ukraine niz Volgu do Kazana, dostiže do Južnog Urala i prekriva Zapadnosibirsku niziju.
  • Sivo stepsko tlo se prostire južnije, zatim degradirani černozem, a još južnije pravi černozem.

Veći riječni tokovi su od velikog ekonomskog značaja, naročito saobraćajnicama imaju veliki značaj plovni kanal Dunav-Majna-Rajna, plovni kanal rijeke Volge, koja je spojena sa 5 mora. Sibirske rijeke su glavni saobraćajni putevi.

U kontinentalnom dijelu, u prostranim glacijalnim basenima formirala su se jezera. A u širokim aluvijalnim ravnima ili plitkim depresijama su se održale močvare koje spadaju u najveće na svijetu ( Pripjatske u Bjelorusiji, močvare u slivu srednjeg Oba ).

Evroazija kao razdvojene cjeline: Evropa i Azija

Kao geografski naziv Evropa ima svoje istorijske, a ne fizičko geografske osnove, jer kontinent je najkrupniji dio kopna okružen sa svih strana vodom. Planina Ural koja se uzima kao uslovna granica, ni iz daleka ne razdvaja Evropski od Azijskog dijela kopna.

Evropa kao poseban kontinent odvajamo zbog društveno ekonomskih činjenica. Evropski prostori stotinama godina je bio najgušće naseljeni dio naše planete, sa najbolje organizovanim državama. U njemu je tokom istorije, naročito za poslednja dva i po vijeka, ostvaren najviši stepen razvitka proizvoljnih snaga na svijetu, a kultura je dostigla najveći nivo. Gotovo svi novovjekovni izvori koji karakterišu materijalnu civilizaciju savremenog čovječanstva potekli su iz Evrope, a evropska kultura je postala mjerilo kulture svijeta uopšte. Nekoliko evropskih država imalo je dominaciju nad čitavim svijetom kao kolonijalne sile. Ove činjenice, zajedno sa specifičnim načinom proizvodnje i načinom života koji se razvio u Evropi izdvojilo se kao nešto posebno što se ne nalazi na drugim kontinentima.

Što se tiče Azije, ona je najveći i najnaseljeniji kontinent. Zauzima blizu jedne trećine površine svjetskog kopna, a njeno stanovništvo čini oko tri petine ukupnog svjetskog kopna. U Aziji žive tri rase.

eu

Azija je kolijevka civilizacije u kojoj su nastali:

  • Prvo pismo i najranija književnost, točak i kalendar;
  • Prve kulture i nauke;
  • Prvi gradovi i pravni sistemi, poljoprivreda i trgovina;
  • Glavne svjetske religije.

Danas je značaj Azije u svijetu znatno promijenjen, od kontinenta na kojem su nastale prve civilizacije, postala je dio svijeta sa velikim brojem nerazvijenih zemalja sa mnogo društveno ekonomskih problema.

Evropa je ograničena Atlanskim okeanom na zapadu, Sjevernim ledenim okeanom na sjeveru, planinskim sistemom Urala i rijekom Ural na istoku, Kaspijskim jezerom, Kumo-maničkom dolinom, Crnim morem na jugoistoku i Sredozemnim na jugu. Zauzima 7% svjetskog kopna a po veličini je predposlednji kontinent.

Evropa ima povoljan geografski položaj, spojena je sa Azijom, na domaku je Afrike, a otvoreni su joj morski putevi preko Atlantika ka Americi. Najvećim dijelom leži u sjeverno umjerenom pojasu, zato ima povoljnu klimu i druge prirodne uslove (nizijski reljef, plodno zemljište, raznovrsno rudno bogatstvo, plovne rijeke) za život stanovništva i razvoj poljoprivrede.

Skoro cijela Azija leži na sjevernoj zemljinoj polulopti, proteže se od ekvatora do Sjeverno ledenog okeana, od Evrope na zapadu do Sjeverne Amerike na istoku, čija rastojanja iznose oko osam i po hiljada kilometara. Najveća poluostrva su Arabijsko, Indijsko i Indokinesko sa Malajskim i Filipinskim arhipelagom. Iako zapljuskuje vode sva četiri okeana i njene obale su razuđene, uticaj okeana u unutrašnje dijelove Azijskog kopna beznačajan je. To je zato što je Azija ogromna, pa je njena unutrašnjost daleko od morske obale.

Evropa je pretežno nizijski kontinent. Oko 60% njene teritorije je na nižoj nadmorskoj visini od 200 m. Skoro cijelu Istočnu Evropu zauzima prostrana Istočno Evropska nizija, nizije se nastavljaju ka zapadu u širokom pojasu uz Baltičko i Sjeverno more, sve do Biskajskog zaliva, a zahvata južni dio Skandinavskog poluostrva. Na sjeveru pružaju se Skandinavske planine koje se nastavljaju na Britanskim ostrvima, koje su najstarije planine u Evropi. Južno od nizija prostiru se gromadne planine, a na jugu mlade vjenačne.

Preko tri četvrtine Azije zauzimaju planine i visoravni. Mlade vjenačne planine obrazuju dva planinska pojasa, Alpsko – himalajski i Tihookeanski. Trećinu Azije čine velike nizije kao Zapadnosibirska, Turanska, Kineska…

Najveći dio Evrope leži u sjevernom umjerenom pojasu i takav geografski položaj određuje dominaciju umjerene klime. Zapadni dio Evrope otvoren je ka Atlantiku i uticaju tople Golfske struje i zapadnih vjetrova, što uslovljava okeanski tip umjerene klime u znatnom dijelu Evrope. U Evropi se može izdvojiti više klimatskih tipova: okeanska, kontinentalna, umjerenokontinetalna, subpolarna, sredozemna i planinska.

Od prirodnih zona u Evropi preovladavaju listopadne šume, tajge, tundre, sredozemne šume i stepe. Od zemljišta zastupljene su tundre, podzoli, gajnjače, černozem i crvenica.

Azija ima raznovrsnu klimu koja je uslovljena veličinom kontinenta njegovim velikim meridijanskim protezanjem, te udaljenošću centralnih dijelova kontinenta od okeanskih uticaja. Klima se mijenja od ekvatora prema sjeveru i od zapada prema istoku, što se može objasniti uticajem blizine okeana, sezonskih vjetrova i morskih struja. Veliki uticaj na klimu Azije ima i reljef. Tipovi klime koji su zastupljeni u Aziji su ekvatorijalna, klima savana, pustinjska, polupustinjska, stepska, sredozemna, umjereno topla, umjereno kontinentalna, subpolarna, klima tundri, polarna i planinska.

U Aziji su prirodne zone izraženije i raznovrsnije nego na bilo kojem drugom kontinentu, izdvajaju se: tundre, tajge, mješovite listopadne šume, stepe, pustinje, polupustinje, monsunske šume, tropske kišne šume…

Prema procjeni demografa, Evropa danas ima oko 727 miliona stanovnika. Po gustini naseljenosti 73 stanovnika na jedan km kvadratni, Evropa je na drugom mjestu posle Azije. Evropa je jedini kontinent koji ima negativan prirodni priraštaj i najmanji feminitet. Stanovnici Evrope žive najduže i uživaju visok životni standard. Evropski narodi govore jezikom endoevropske porodice (Sloveni, Germani, Romani, Kelti). Od religije najviše je zastupljeno hrišćanstvo (pravoslavlje, katoličanstvo, protestantizam).

azija

Države Evrope se ujedinjuju EU koja se zasniva na jedinstvenom tržištu. Građani Evrope daju prvenstvo slobodi, bezbjednosti i pravdi.

Azija ima skoro 4 milijarde stanovnika i najmnogoljudniji je kontinent. Naziva se još i kontinent demografske eksplozije. Brži rast stanovnika od rasta privrede uzrokovao je socijalne probleme mnogim azijskim državama. U Aziji žive predstavnici sve tri rase, a najbrojniji su pripadnici mongoloidne rase ( Kinezi, Japanci, Korejanci, Mongoli ). Evropeidnoj rasi pripadaju stanovnici sa sjeverne Indije, Iranske, Jermenske visoravni, Arabije… Stanovnici Azije govore preko 600 jezika koji su podijeljeni u 9 jezičkih grupa.

Azija je domovina najvećih svjetskih religija: budizma, judizma, hrišćanstva, islama.

Uloga Azije u svjetskoj privredi značajno je porasla poslednjih decenija.

Pripremio: Goran Mastilović

Literatura :
Ristić K. (1993): Regionalna geografija I. Evroazija – bitna prirodna obeležja. Univerzitet u Beogradu, Beograd.
Milojević B. (1956): Opšta regionalna geografija. Univerzitet u Beogradu, „Naučna knjiga“, Beograd.
Vasović M. (1971): Regionalna geografija. Karakteristične regije na Zemljinoj površini, Univerzitet u Beogradu, Beogradsko izdavačko-grafički zavod, Beograd.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here