SHARE
  1. Mount Everest (8.848 m)-Azija

Himalaji južno od Tibetanske visoravni, su najviši kompleks amlađih vjenačnih planina u Evroaziji i uopšte na Zemlji. Himalajski sistem obuhvata preko 100 planinskih vrhova iznad 7.200 m, odnosno njih 14 vrhova je iznad 8.000 m. Himalaji se pružaju kroz pet država Pakistan, Indija, Kina, Butan i Nepal. Orijentacioni pravac pružanja Himalaja je sjeverozapad – jugoistok, ali dio planinskog vijenca polukružno se povija prema jugu. Himalajima se smatra snop visokih planinskih vijenaca koji se pružaju od visoke doline Inda na zapadu do doline Bramaputre na jugoistoku, na tom rastojanju Himalaji se pružaju dužinom oko 2.400 km dok je širina 350 km. Površina im je oko 650.000 km². Himalaji su oduvijek privlačili pažnju okolnog stanovništva, a znatno intenzivnije i kod Evropljana od XIX vijeka. Indijska geodetska služba izvršila je 1849. godine trigonometrijska mjerenja na nekoliko himalajskih vrhova. Ustanovljeno je da je najviši od svih vrhova Pik XV. Učesnici ekspedicije daju ime ovom vrhu Mount Everest po organizatoru ekspedicije za mjerenje Himalaja.

Intenzivno osvajanje Everesta počelo je 1921. godine, deset ekspedicija pokušalo je da osvoji najviši vrh na Zemlji, ali su sve bile neuspješne. Mount Everest se nalazi na granici između Nepala i Tibeta, a osvajanja su pokušavana i sa sjevera i sa juga. Poslije II svjetskog rata tibetanske vlasti nisu dozvoljavale da se Everest osvaja sa njihove teritorije. Nepalci su pod pritiskom Engleza 1953. godine dozvolili uspon sa njihove teritorije na Everestu. U tom usponu je učestovalo i 20 ljudi iz plemena Šerpa, koji žive na teritoriji Nepala. Na vrhu Mount Everesta ( 8.848 m ) su stigli samo poznati alpinisti Edmund Hilari i Tensing Norgaj 29.maja 1953. godine u 11:30h, na osvojenom vrhu su ostali samo 15 minuta.

Himalaji su među najmlađim planinskim lancima na svijetu. Tako mlad planinski vijenac izdizan je iz geosinklinale Tetisa u mlađoj fazi alpske orogeneze. Prema modernoj teoriji tektonike ploča, stvaranje Himalaja je rezultat sudara kontinenata ili orogenije duž granice između indo-australijske ploče i evroazijske ploče. Sudar je započeo u gornjoj kredi prije oko 70 miliona godina, kada se indo-australijska ploča pokretala sjeverno brzinom od 15 cm/godinu i sudarila se sa evroazijskom pločom. Indijska ploča je putovala 6.000 km tokom 40 do 50 miliona godina do sudara sa evroazijskom pločom. Do prije 50 miliona godina pokretna indo-austrazijska ploča zatvorila je okean Tetis, čije postojanje je bilo određeno sedimentnim stijenama na okeanskom dnu i vulkanima na njegovom rubu. Pošto su ti sedimenti bili lagani, oni su se nabrali u planinski lanac. Indo-australijska ploča je nastavila da se pokreće horizontalno ispod tibetske visoravni i te sile su gurale visoravan uvis. Kao rezultat toga sudara stvorena je visoravan Arakan Joma u Mijanmaru i Andamani i Nikobari.

U Himalajima ima stijena paleozojske starosti, ali se najveći dio vijenaca sastoji od sedimenata Tetisa. Značajna izdizanja vijenaca bila su u vrijeme Oligocena, epoha koja je trajala prije 35 – 24 miliona godina. Pokreti su se nastavili tokom epoha miocena i pliocena, a smatra se da se Himalaji i sada polako izdižu kao i Tibetanska visoravan. U prostoru Himalaja tektonski proces nije završen pa se na njemu i sada javljaju zemljotresi. Himalaji su podijeljeni na tri krupne morfološke cjeline. Veliki Himalaji na sjeveru, to su najviši dijelovi, sa strmim padinama na južnoj strani, drugi nešto niži kompleks su Mali Himalaji. Između Velikih i Malih Himalaja postoji niz dubokih potolina, koje su bile zahvaćene radom lednika i kasnije pretvorena u jezera. Potoline su zatrpavane nanosnim materijalom sa planinskih stijena, a kasnije su pretvorene u visoke prostrane međuplaninske kotline. Najpoznatije su Kašmirska na sjeverozapadu, visoka 1.600 m i kotlina Katmandu u Nepalu na visini od 1.400 m. Od tri velike morfološke cjeline najnepristupačniji su Veliki Himalaji, oni su Tibet i Centralnu Aziju odvojili od Indijskog poluostrva.

Veliku površinu oko Everesta pokrivaju lednici od kojih se pojedini pružaju niz padine u dužini od 25 km, iz jednog sličnog lednika teku vode od kojih nastaje rijeka Gang ( 2.525 km ). Na zapadnim dijelovima Himalaja sniježna granica dopire do visine od oko 2.440 m, a na istoku do 3.960 m.

where-is-mount-everest-568b305f3df78ccc1543f913

  1. Akonkagva (6.962 m)–Južna Amerika

Andi je planinski vijenac koji se prostire uz zapadnu obalu Južne Amerike u dužini od 7.200 km. Andi južno od 30° JGŠ predstavljeni su sa dva paralelna lanca jednake visine između kojih se nalaze kotline i visoke ravnice. U ovom dijelu Anda se nalazi najveći vrh Čilea, ali i obje Amerike, odnosno najveći vrh južne hemisfere. To je vrh Akonkagva 6.962 m. Ime potiče od domorodačke riječi Aconca – hue što znači kameni stražar. Oko vrha se pruža više lednika. Ovaj vrh je okružen dolinama Valje de las Vakas i Valje de los Orkones Inferior. Sa planine teče istoimena rijeka koja se uliva u Tihi okean. Akonkagva se prema jugu postepeno spušta. Iznad 6.500 metara nadmorske visine nalazi se još nekoliko vrhova: Ojos del Salado 6.891 m, Tokorpuri 6.755 m, Inčahusi 6.610 m.

Kroz nabrane slojeve prodrlo je intruzivno vulkansko kamenje tercijarne starosti (65-1.8 Ma). Čunjevi tercijarnih vulkana štrče kao najveći vrhovi pa je veliki dio Anda prekriven produktima vulkanskih erupcija. Od vulkanskih stijena najznačajni su lipariti, daciti, hornblenda, andeziti i pirokseni. Mezozojske stijene ( 245-65 Ma ) se uglavnom sastoje od naslaga uglja iz gornjeg trijasa, u tim slojevima su pronađene fosilne biljke veoma dobro očuvane. Mezozojske stijene su uglavnom izgrađene od marinskih krečnjaka, ali sadrže i tuf, konglomerate, porfirite. Ove porfiritske stijene sadrže marinske fosile što nam daje do znanja da su određeni period bili pod morem.

a

Planinski lanac je stvoren subdukcijom Nazca ploče ispod Južnoameričke ploče. Znači, kretanjem Nazca ploče prema istoku došlo je do sudaranja sa Južnoameričkom pločom, javlja se tip interakcije okean-kontinent. U ovom slučaju okeanska kora je teža ( gušća ) od kontinentalne pošto je izgrađena na prvom mjestu od bazaltnih stijena, dok je kontinentalna izgrađena od granitnih stijena. Okeanska kora koja je teža ˝podvlači˝ se ispod kontinentalne kore, gdje dolazi do subdukcije koja karakteriše pojavu zemljotresa usljed trenja, guranja i podvlačenja. Tako je stvorena kontinentalna kičma Južne Amerike za vrijeme alpske orogeneze koja je počela u donjoj kredi i traje do danas, odvija se u fazama tokom kojih je došlo do izdizanja najmlađih vjenačnih planina, odnosno najviših vrhova na Zemlji.

Istočni ogranci ističu se rudnim bogatstvom u paleozojskim stijenama, dok su hladnije južne Ande u Čileu i Argentini uglavnom pod snijegom i ledom. U toplijim sjevernim i srednjim Andama s tropskom klimom na podnožju, takođe su planinske zavale i travnjaci dobro obrađeni.

Klima na Andima puno varira, zavisi o visini, geografskoj širini i udaljenosti od mora. Sjeverni dio Anda leži na istoj geografskoj širini kao Zapadna Afrika, dok se južni dijelovi skoro pružaju do Antarktika. Na sjeveru je klima zato uglavnom topla i vlažna, dok je na jugu hladno i vjetrovito. Zapadni dio Anda u Čileu, prema obali Tihog okeana je vrlo aridan kraj. Takođe na jugoistoku, u južnim dijelovima Argentine je poprilično aridno. Na višim visinama je hladnije nego na nižim. Na južnima Andima postoje lednici.

1200px-Aconcagua2016

  1. Denali ili Mount McKinley (6.190 m)-Sjeverna Amerika

Planina se sada zove Denali, što znači „visok“ na atabaskanskom jeziku koji koriste starosjedioci. Prethodno ime je dobila po 25-om predsjedniku SAD-a koji se zvao William McKinley. Naziv je promijenjen 2015. godine. Smješten je na jugu Aljaske, u Nacionalnom parku Denali i nalazi se pod stalnim sniježnim pokrivačem. Najviši je planinski vrh u Sjevernoj Americi s visinom od 6.190 m. Dio je Aljaskog masiva, a nalazi se u unutrašnjosti američke savezne države Aljaske.

Treća je na svijetu po visini nakon Mont Everesta i Akonkagve ( kada govorimo o najvišim vrhovima po kontinentima ). Prvi pokušaj osvajanja planine zabilježen je 1903. godine, koji je bio neuspješan. Prvi uspješan poduhvat desio se 7. juna 1913. godine od strane Hadson Staka, Harija Karstensa, Volter Harpera i Robert Tatuma, južnim putem. 1951. godine Bredford Vošburn otkrio je zapadni put, koji se smatra lakšim i sigurnijim i koji je i danas najpopularniji.

Planina je u suštini ogromni blok granita koji je podignut iznad Zemljine kore tokom perioda tektonske aktivnosti koja je započela prije oko 60 miliona godina. Iznenada se kreće oko 5.000 metara od Denali Fault-a na njegovoj bazi do viših, južnije od njegovih dva samita. Gornja polovina planine pokrivena je stalnim sniježnim poljima koja hrane mnoštvo ledenika, od kojih su neke prevazilaze dužinu od 48 kilometara.

a_shorttake_denali_150831.nbcnews-ux-1080-600

  1. Kilimandžaro (5.895 m)-Afrika

Kilimandžaro predstavlja neaktivan stratovulkan, koji se nalazi u sjeveroistočnoj Tanzaniji i ujedno je najvisočija planina Afrike sa visinom od 5.895 m nadmorske visine. Ime planine Kilimandžaro proizašlo je riječi „Kilima Njaro“, što na svahili jeziku znači „sjajna planina“. Površina koju zahvata ova planina procjenjuje se na oko 388.500 ha. Kilimandžaro je mlad vulkanski masiv, koji se počeo uzdizati prije manje od milion godina, a prestao je rasti oko 450.000 do 300.000 godina. Kasnije se vulkanska aktivnost javljala sporadično, dok danas unutrašnji krater Kibo pokazuje samo zaostalu aktivnost. Vulkani koji su prisutni na Kilimandžaru, predstavljaju dio lanca vulkana kenozojske starosti u istočnoj Africi. Glavni faktor koji je uticao na pojavu vulkanske aktivnosti na ovom prostoru je pojava Istočno-afričkog rova, koji označava liniju duž koje se istočni dio odvaja od zapadnog dijela.

Kilimandžarov planinski sistem se prostire u pravcu istok-zapad u dužini od 85 km, dok se u pravcu sjever-jug pruža do 80 km. Planina se sastoji od 3 glavna ugašena vulkana: Mavensi, Kibo i Shira. Kibo (Uhuru vrh – 5.895 m), je zadnji put bio aktivan u pleistocenu i danas su prisutne manje fumarole. U istočnom dijelu leži vrh Mavenzi (5.149 m). Zapadni dio ovog vrha je prilično strm, sa mnogobrojnim grebenima. Između Kibo i Mavenzija prostire se visoravan sa površinom od oko 3.600 ha, koja se naziva Sadle. Najstariji vrh Shira (3.962 m) nalazi se na zapadu.

Klimatske karakteristike na Kilimandžaru su specifične, tako da se tokom godine javljaju dvije kišne sezone, od novembra do decembra i od marta do maja, dok se sušni period javlja od avgusta do oktobra. Temperatura opada sa povećanjem nadmorske visine.

Količina atmosferskih padavina opada sa porastom nadmorske visine, tako se na visini od 1.830 m izluči 2.300 mm, na visini od 2.740 izluči se 1.300 mm, na visini od 3.718 m izluči se 525 mm, a na visini od 4.630 m manje do 200 mm padavina. Primjetno je da sjeverne padine planine dobijaju znatno manje padavina od onih na jugu. U periodu od januara do marta javljaju se najtopliji dani. Magla često obavija mnoge dijelove planine, dok predjeli koji su prekriveni ledom i glečerima iz godine u godinu bivaju sve manji. Na nadmorskoj visini od 3.500-4.000 m, primjetni su ekstremni uslovi, koji se karakterišu noćnim mrazevima i pojačanim dnevnim sijanjem sunca tokom cijele godine. Planina Kilimandžaro se karakteriše prisustvom glečera, što ukazuje na hladniju i vlažniju klimu koja je vladala tokom pleistocena. Trenutno, stalni led postoji samo na Kibo vrhu i pokriva područje od 2,6 km². Kilimandžaro predstavlja slivno područje nekoliko većih rijeka, kao što su Pangani i Tsavo. Najveći dio potoka nastaje na visini između 1.600 m i 3.100 m nadmorske visine.

Kilimandzaro

  1. Elbrus (5.642 m)-Evropa

Najviši vrh Evrope, Zapadni Elbrus na Kavkazu visok 5.642 m. Prostire se između Crnog mora na zapadu i Kaspijskog jezera na istoku. Sjeverno od Kakvkaza je niski i stepski dio Ruske nizije, južno se nalaze ogranci Pontijskog gorja. Kavkaz se pruža od SZ prema JI u dužini od oko 1.000 km. U okviru kavkaskog planinskog kompleksa ima više morfoloških cjelina, čija je površina oko 440.000 km². Prema SI, podgorina Kavkaza se spaja sa nižom morfološkom cjelinom, poznatom kao Pretkavkazje, iz koje se izdigla Stavropoljska visoravan. Najviši dio ili pravi Kavkaz predstavljaju planinski vijenci poznati u geografskoj literaturi kao Veliki Kavkaz.

Geološka građa nastanka Kavkaza je veoma složena. Prostor današnjeg Kavkaza bio je zahvaćen pokretima kaledonske orogeneze prije 400 miliona godina ( u periodama siluru i devonu ), što znači da u geološkoj strukturi ima stijena paleozojske starosti. I za vrijeme hercinske orogeneze bilo je izdizanja u tom prostoru, tokom jure bila je živa vulkanska aktivnost, čijih tragova ima u južnoj podgorini i u zapadnom dijelu Velikog Kavkaza. Krajem jure i tokom krede na prostoru Kavkaza smjenjivali su se intervali izdizanja pojedinih dijelova, a transgresije i regresije mora nad nižim površinama. U ovom periodu je došlo do formiranja dijelova Velikog Kavkaza, što je i dalje praćeno radom vulkana. Formiranje antiklinale Velikog Kavkaza što je i dalje praćeno radom vulkana. Snažnim pokretima u miocenu prije 5 – 2.3 miliona godina Elbrus je i dalje formiran, i tada je došlo do konačnog oblikovanja morfoloških cjelina najvišeg dijela. Tokom pleistocena ponovo su izdizali neki dijelovi Velikog Kavkaza.

Kako je Elbrus izdizan još od paleozoika, a definitivno oblikovan pokretima alpske orogeneze, u njegovoj strukturi ima stijena različite starosti – od paleozojskih do pleistocenskih. U najvišem dijelu oko Elbrusa na Velikom Kavkazu dominira tipična antiklinala alpskog tipa.

Na Kavkazu ima i glacijalnih tragova, tokom pleistocena na Kavkazu je bilo dosta prostranih lednika. Na Velikom Kavkazu i sada ima lednika na površini od oko 2.000 km². Zapadni dijelovi Kavkaza dobijaju više padavina pa je i lednika više, dok su na sjevernoj strani postojaniji zbog niže temperature. Iako tehnički uspon na vrh nije prezahtjevan, Elbrus je jedna od najsmrtonosnijih svjetskih planina. Na Elbrusu je 2004. godine poginulo 48 penjača. Na zapadni vrh Elbrusa prvi su se popeli, 1874. godine, Florence Crauford Grove, Frederick Gardiner, Horace Walker, Peter Knubel i vodič Ahija Sottajev. Na istočni vrh prvi se popeo Hillar Hahirov, 1829. godine.

Mt_Elbrus_Caucasus-56a16a353df78cf7726a8822

  1. Vinson (4.892 m)–Antarktik

Planina Vinson pripada Vinson masivu i najveća je planina ledenog kontinenta – Antarktika ( površine 13,2 miliona km² ). Prosječna nadmorska visina kontinenta je 2.200 m. Kontinentu je najbliža Južna Amerika od koje je dijeli 1.100 km, široki Drejkov prolaz. Na ovom kontinentu je zabilježena najniža temperatura na Zemlji, koja je izmjerena 21. jula 1983.godine na istraživačkoj stanici „ Vostok „. Temperatura je iznosila – 89,2°C. Vinson je veliki masiv, dug 21 km i širok 13 km i nalazi se u području Elsvortovih planina. Nalazi se oko 1.200 km od Južnog pola. Vinson  je otkriven u januaru 1958.godine od strane Američke ratne mornarice. Ime je dobio po Carl G. Vinson, američkom kongresmenu države Georgia, zbog njegove velike podrške istraživanju Antarktika. Mount Vinson je najviši vrh Antarktika, sa 4.892 m. Leži u sjevernom dijelu Vinson masiva. 1966. godine je zabilježen prvi uspon, a 2001. godine prvi uspon Istočnom rutom.

vinson-banner-1

  1. Košćuško (2.228 m)–Australija

Na istoku Australije, u pravcu sjever-jug, na dužini od oko 3.000 km pružaju se Velike razvodne planine čija je srednja nadmorska visina 1.500 – 2.000 m. Taj planinski sistem počinje na poluostrvu Jork, prolazi kroz Kvinslend, Novi Južni Vels, Viktoriju i završava se na Tasmaniji. Ima asimetričan izgled na zapadu je niži, na istoku je viši gdje se završava strmim odsjecima. Osim što Velike razvodne planine predstavljaju najviši vrh Australije ( Košćuško 2.228 m ), one predstavljaju razvođe, spriječavaju i prodor maritimnih uticaja sa Tihog okeana u unutrašnjosti kontinenta. Velike razvodne planine ( Košćuško 2.228 m ) su izdignute u karbonu i permu prije 360 – 245 miliona godina. Do slabijeg ubiranja i vulkanizma došlo je u tercijaru, geološka perioda koja je trajala od 65 – 1.8 miliona godina. Najizraženiji paleovulkanski oblici reljefa su : polja lave, magmatske pećine. Geološku građu Velikih razvodnih pećina čine pješčari, kvarcit i tercijarne magmatske stijene. Po morfološkim karakteristikama Velike razvodne planine podsjećaju na planinu Ural, to se odnosi na geološku starost i građu, nadmorsku visinu, oblike reljefa, meridijanski pravac pružanja i rudno bogatstvo koje se nalazi u kontaktnim djelovima planina i zaleđa  ili duž rasjeda starih planinskih trupina. U sistemu Velikih razvodnih planina svojom nadmorskom visinom ističu se: Novoengleske planine 1.615 m, Plava planina 1.180 m, Sniježna planina sa najvišim vrhom Košćuško 2.228 m. Sa svojih 2.228 m najviši je vrh australskog kontinenta. Na njega se prvi popeo poljski istraživač Paweł Edmund Strzelecki 1840. godine. Nazvao ga je prema poljskom nacionalnom junaku Tadeuszu Kościuszku koji je jedan od simbola borbe Poljaka za nezavisnost. Prostor oko vrha je proglašen nacionalnim parkom (Nacionalni park Kosciuszko). Park je relativno blizu Sidneja, Melburna i glavnog grada Australije Kanbere, te mnogo izletnika dolazi iz tih gradova.

Mount_Kosciuszko01Oct06

Pripremio: Eldin Brđanin

Literatura:
Šabić D., Vujadinović S. (2014): Regionalna geografija Evrope, Univerzitet u Beogradu- Geografski fakultet, Beograd.
Šabić D., Vujadinović S. (2016): Regionalna geografija Afrike, Univerzitet u Beogradu- Geografski fakultet, Beograd.
Ristić K. (1993): Regionalna geografija I – prvi dio, Univerzitet u Beogradu, Beograd.
Šabić D. ( 2008 ) : Regionalna geografija sveta- Australija, Okeanija i Antarktik, Univerzitet u Beogradu. Geografski fakultet, Beograd.
Lješević M. ( 2012 ) : Strukturna geomorfologija, Geografsko društvo Crne Gore i Geografski fakultet Filozofskog fakulteta, Univerzitet Crne Gore, Filozofski fakultet Nikšić, Nikšić.
Doderović M. ( 2008 ): Južna Amerika – prostor i ljudi, Nikšić.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here