SHARE

O sastavu morskog dna znalo se i u Starom vijeku, jer Herodot spominje, kako se na dnu Sredozemnog mora, na dubini od 20 m, na dan plovljenja lađom od Nilova ušća na pučini nalazi glib, koji je svakako kontinentalnog porijekla, a Strabon da su najkrupniji ostaci najbliži žalu, a dalje od njega da su sve sitniji. Tek mnogo kasnije, početkom XVIII vijeka, Marsilji je prvi postavio teoriju o sastavu morskog dna, a neki kasniji prirodnjaci su materijal sa dna proučavali mikroskopom i ukazali da su kopnene krečnjačke stijene sa fosilnim školjkama i puževima morale biti na dnu nekadašnjih mora. Međutim, svi ti podaci o sastavu tla dobijeni su iz litoralnih predjela plitkog mora, a tek velike naučne ekspedicije su dale prve dokaze o litološkom karakteru okeanskog dna na pučinama, i danas se o njemu zna skoro isto onoliko koliko i o reljefu.

Y4YHfF6Kz8fEMxkUrPHL9u5mOkeanski sedimenti se mogu podjeliti sa nekoliko gledišta, ali je za nas najglavnije geografsko i genetičko.

Po geografskom se položaju mogu razlikovati litoralni i pelagični sedimenti, od kojih prvim pripadaju oni koji se nalaze u blizini žala i na kontinentalnoj površini, a drugima svi ostali, koji se mogu podjeliti na dvije: hemipelagične, staložene na kontinentalnom odsjeku, i eupelagične, staložene po abisalnom dnu. Još važnija je podjela sedimenata po njihovom postanku, odnosno porijeklu jer se po tome najjasnije vidi koje su vrste sedimenata najvažnije za stalno povećavanje okeanskog dna. S pogledom na porijeklo mogu se razlikovati terigeni ili kontinentalni, biogeni, porijeklom od okeanskih organizama, halmirogeni, nastali neposrednim taloženjem morskih soli, i kosmogeni sediment, koji su porijeklom iz prostora vasione. Poslednja dva uzroka sedimentacije su sasvim sporednog značaja.

Terigeni sedimenti se po svome porijeklu dijele u kalstične, koje su postale mehaničim putem, tj. rušenjem kopnenih masa, u vulkanske i glacijalne, dok se kod biogenih sedimenata može učiniti razlika između planktogenih, bentogenih i nektogenih, od kojih su poslednje opet od manjeg značaja. Za lakšu preglednost je najzgodnije da se kao osnova podjele uzme geografski položaj, a zatim da se pojedini sedimenti podjele prema drugim osobinama, po njihovom porijeklu, ali ipak da se terigeni sedimenti uzmu kao posebna grupa. Ranije se uopšte smatralo da je dubinska  voda toliko stisnuta slojevima iznad nje, da bi dobila znatno veću specifičnu težinu od površinske. Po tome sva tijela koja su pala u more ne bi uopšte dospijela do dna nego bi, prema svojoj težini, morala lebdjeti u bilo kom sloju, čija bi specifična težina bila taman onolika kao i samih tijela. Naročita osobina okeanskih voda je da same sebe pročišćavaju, i to tim lakše što su toplije.

world-oceans-day-tile.ngsversion.1401982370381.adapt.1900.1

Litoralni sediment.  Obalski talozi se nalaze neposredno uz žalo, koje podliježe stalnim uticajima plime i osjeke, i nešto dalje u blizini obale. Najkrupniji od litoralnih sedimenata su odlomljeni blokovi litica i stijena pod uticajem abrazije. Oni počnu neposredno pri žalu da se raspadaju, sudaraju jedno od drugo, da se trenjem troše, glačaju, smanjuju i postepeno prelaze u veće ili manje oblutke, u sitniji šljunak i šljunkovit pijesak. Kada su jednom pod vodom, talasi ih povlače sa sobom, pa posto pri obalama imaju najveću snagu toliko ih pravilno proberu i rasporede, da svi obližnji šljunci imaju skoro isti oblik i istu veličinu, koja se uglavnom smanjuje sa udaljavanjem od obale. Čvrsto morsko dno u litoralnoj oblasti nalazi se samo na pojedinačnim, izolovanim mjestima, uglavnom u blizini strmih obala, gdje su mlatom mora abrazioni procesi sprali sav glib i ogolitili stijene. Iz biljnih su supstancija sastaljeni samo ograničeni dijelovi dna oko morskih žala, dok ploveće klade i stabla drveća po tropskim dijelovima okeana podliježu naglom truljenju. Čitava naslaga treseta ima u pojedinim zalivima na zapadnoj obali Francuske, i u zalivu Ljamčina na Bajgač Ostrvu.

Terigeni sediment. Ako se za granicu litoralnih sedimenata uzmu ivice kontinentalne površine, spadao bi jedan dio terigenih rastrošenih ruševina u tu grupu, a drugi u grupu hemipelagičkih sedimenata, po njihovom geografskom položaju. Elementi sedimenata pri žalu su toliko zdrobljeni i izmrvljeni, da su pretvoreni u skoro nevidljive čestice gliba. Ostaci rastrošenih terigenih ruševina dospijevaju u okean na nekoliko raznih načina. Najopštiji način je abrazija, koja je aktivna oko svih obala i daje okeanima više sedimenata od svih ostalih uzroka. U polarnim  predjelima najglavniji činilac u rušenju kopna je glacijalna erozija, čije proizvode prenose s sobom lednici i ledeni pokrivači, koji se spuštaju do morske površine. Tu se odlome i počnu ploviti po okeanu, a s druge strane mraz, usljed koga stijene pucaju, veze im se olabave i najposlije se počnu raspadati. Te ostatke nose s sobom sante i ledeni bregovi, ali su sve te mase natovarene stijenovitim materijalom, uglavnom na svojim gornjim i donjim površinama. Na svome putu ledene mase većinom naiđu na okeanske struje, koje ih s sobom odnose prema manjim širinama, u toplije predjele, gdje se počnu topiti i sve više se oslobađaju 83949_0_480x360terigenih ostataka. Količina terigenog materijala u plovećim ledenim masama dosta je velika, jer po Terovom proračunu u santama i ledenim bregovima Labradorske struje stoti dio zapremine otpada na razne stijene i vrste zemalja. Taj material je naročito razasust po kontinentalnoj površi Sjeverne Sibirije, Barentovog i Baltičkog mora, zatim u Hedženovom i Bafinovom zalivu. Eolska erozija je važan izvor terigenih sedimenata u okeanima. Dokazano je kako na morskom dnu ima dosta veliki broj zaobljenih, tupih čestica kvarca, koje su u izvjesnim slučajevima jedva vidljive mikroskopom i nisu vulkanskog porijekla. Najsitnije čestice terigene materije ostaju u vodi najduže suspendovane, te često budu ponesene okeanskim strujama i kadkad se stalože veoma daleko od onih mjesta, na kojima su dospjeli na morsku površinu ili u površinske slojeve. Na većim udaljenjima od žala terigeni sedimenti su na dnu kontinentalne površi većinom meke, glibovite tvorevine, koje samo mjestimično i rijetko prelaze u nešto čvršću glinu. Terigeni sedimenti se od ostalih razlikuju po tome, što se u njihovom glibu često nalaze komadi drveća, voće ili njihove sjemenke i peteljke, lišće raznih biljaka, što je dospjelo u more rijekama ili vjetrovima. Boja se kod ovih sedimenata mijenja od plave, zelene do crvene. Na mjestima gdje se stare kristalinske stijene nalaze blizu primorja litoralni sedimenti su plavičaste ili slabo zelenkaste boje, tim intenzivnije što je okeansko dno dublje, da se naposlijetku pojave skoro u zatvorenoj boji škriljaca. Ta boja potiče od sulfata gvožđa i od organskih materija. Zagasiti ili plavi glib je preovlađujući tip sedimenata u blizini žala i često ima miris sumporvodonika. On je najglavniji predstavnik terigenih sedimenata, a krajnja mu granica leži u slobodnom okeanu kod 1200 do 1300 m dubine i do 300 km daleko od obale. Najvećim dijelom pokriva dno zatvorenih mora, kao što su Polarno i Sredozemno more. Zeleni glib i pijesak su varijeteti plavog mulja, i manje ili više su bogati kvarcovitim zrncima. Boja je uslovljena velikom količinom zelenog glaukonita kao zrnastog stijenovitog ostatka od organizama koji izlučuju krečnjak, i pokrivaju dno kontinentalnog odsjeka ispod obala bez većih riječnih pritoka, dakle ispred istočne obale Australije, Japana, Sjeverne i Južne Amerike, na suptropskim širinama i oko rta Dobre Nade.  Crveni ili žuti glib je staložen ispred onih dijelova tropskih i subtropskih obala, pri kojima se ulivaju velike rijeke i s sobom donose iz predjela sa lateritom i lesom velike mase suspendovane glinovite materije, koja je feroksidom dobila karakterističnu crvenkastu ili žućkastu boju. Koralski pijesak i glib je sediment kotlina sredozemnih mora u tropskim i subtropskim predjelima i onih okeanskih dijelova oko koralnih ostrva. Taj sediment su uglavnom ostaci rasparčanih i u prah pretvorenih krečnih oklopa korala, jer u njemu ima oko 85% karbonata, kalcijuma i zato je pretežno bijeličaste boje, naročito u blizini žala. Najrasprostranjeniji je koralski glib oko Koralnog mora i oko svih velikih grupa ostrva na tropskim širinama Tihog okeana. U okolini vulkanskih ostrva talože se proizvodi erupcija, ali vulkanski glib je pijeskovitiji, preovlađuju gline, tufovi i pepeo. Boja je najčešće zagasito siva, mrka, pa i crnkasta, što treba pripisati znatnim pridodacima plovućca i drugih sastavnih dijelova lave. Naposlijetku se u svim terigenim sedimentima  ponegdje nađu osamljeni veći kamičci, koji su dospijeli slučajnim uzrocima.

Pelagični sedimenti. O sastavu većine pelagičnih sedimenata mogu se izvući zaključci jedino pomoću mikroskopa. Tako je utvrđeno da se mogu podjeliti u potpunu amorfnu, gušću crvenu glinu i razne muljeve sa preovlađivanjem ljustura veoma sitnih organizama, kod kojih se mogu razlikovati ovi tipovi.

1

Globigerinski mulj je dobio svoje ime po globigerinu, okruglim krečnjačkim oklopom koji je izbušen porama. Ovaj sediment se naziva globigerinski mulj samo ako sadrži bar 30% kreča, gdje preovlađuju pelagične globigerine, a ne one koje žive pri dnu. Boja globigerinskog mulja nije karakteristična, jer se dosta mijenja. Negdje je ružičasta, negdje siva do zelenkaste, žućkasta ili mrko žuta, ali kada se sediment osuši postaje bijelji i mogao bi se označiti kao mulj krede. Nema ga u svim dubinama, prije svega u litoralnim sedimentima, jer te životinje pretežno žive pelagički. Najviše ga ima u toplijim predjelima okeana, a u mlakoj i hladnoj vodi je karakterisan određenim oblicima. Geografsko rasprostranjenje globigerinskog mulja je najveće od svih organskih sedimenata, naročito u Atlantskom okeanu, gdje pokriva veći dio njegovog dna. U Indijskom okeanu zauzima skoro cijelu sjeverozapadnu polovinu. Osim ovoga, pokriva dno  manjih dijelova Tihog okeana, prostor između Australije, Nove Gvineje, Fidži ostrva i Novog Zelanda.

Pteropodski mulj je varijanta globigerinskog mulja, sa velikom sadržinom kalcijum karbonata i velikim brojem ostataka veoma lomljivih ljuštura od mjekušaca, koje su često tolike da se vide okom. Dobio je ime po sedimentu pteropode. Najrasprostanjeniji je na centralnom atlantskom uzvišenju između ostrva Ascenzije i Tristan da Kunje, a mnogo manje površine zauzima na spoljašnjoj strani Antila i oko Azorskih ostrva. U Indijskom okeanu pokriva dno ispred afričke istočne obale, od ekvatora do ostrva Sokotra, zatim oko Nikobara i ostrva Mentavei, a u Tihom okeanu male prostore oko Fidži i ostrva Paumotu. Zauzima veoma male površine okeanskog dna.

Mulj dijatomea se dosta razlikuje od prva dva sedimenta. Njegov glavni sastavni dio je dijatomee, veoma sitne resine fito-planktona, koje se mogu raspoznati samo u mikroskopu. Svaka od njih je sastavljena iz protoplasmičke mase i zatvorena u istinitoj mehuni od celuloze. U mulju dijatomea preovlađuju ostaci silikatnih organizama, a sadržina kreča je po pravilu vrlo neznatna, ali svakako ukazuje na prisustvo ostataka od foraminifera i stnih bodljika spužvi. Mulj dijatomea je vrlo sitnozrn, u površinskom sloju dna je rastresitiji nego dublje i u vlažnom stanju je ružičaste, zelenkasto-žute ili žućkasto-sive boje. Prilično veliki prostor zauzima na sjevernom dijelu Tihog okeana, od Kamčatke preko Aleuta do ostrva Vankuver, južnije od terigenih sedimenata, a najrasprostranjeniji je oko antarktičkog kopna. Na tropskim širinama nalazak mulja sa dijatomeama  je pri dnu između ostrva Galapagos i lime, između Marijanskih i Filipinskih ostrva, gdje pokriva vrlo male površine.

Radiolarski mulj je uglavnom na tropske predjele gdje leži na dubokom okeanskom dnu. Radiolarije su protozoe, životinje sa jednom ćelijom i odlikuju je većinom okruglastom silikatnom ljušturom sa bodljama. U ovom mulju je udeo radiolarija dosta neznatan, a pored njih ima i parčadi drugih organizama: dijatomea, iglica sunđera i zuba ajkule, a ostatak je veoma sitan mulj sa materijalom vulkanskih erupcija, zrnaca mangana i kosmičkih meteorita. Sediment radiolarskog mulja je crvenkaste, negdje zatvorenije i mrke, negdje svetlije boje, ali kad se osuši izgleda kao žućkasto-mrk sitan prašak. Najrasprostranjeniji je na dnu Tihog okeana, na obalama Centralne Amerike. Manje prostore zauzima između Havajskih i Samoa ostrva, oko Marijanske potoline, između Aleutskih i Havajskih ostrva. U Indijskom okeanu je ovim sedimentom pokriven dosta veliki dio dna Južno od Sumatre i Jave, a na dnu Atlantskog okeana nigdje nije nađen.

green-sea-turtle-coral.ngsversion.1416513438838

Crvena glina je mješoviti sediment koji ima čitav niz stranih tijela: pojedinačne, razbacane ostatke pelagičnih foraminifera, bodljika i iglica ehinodermata, parčad cefalopoda, pteropoda i silikatne ostatke radiolarija, dijatomea, sunđera, meteorite ili kosmičku prašinu. Crvena glina je prema manjoj ili većoj sadržini feroksida i mangana negdje svjetlije, negdje tamnije i više mrke boje. U Sjevernom Atlantiku ima boju cigle, zbog većih količina feroksida, na južnom dijelu Tihog i Indijskog okeana više je mrka, usljed većeg broja sićušnih zrna mangan-superoksida, a bliže kopnu, južno od Aljaske i Aleuta, boja je plavičastija, dok u blizini sedimenata sa globigerinskim muljem prelazi u sivu. Najrasprostranjenija je na dnu Tihog okeana, u  jugozapadnom dijelu Australije. Korito između Patagonije i Grehemove zemlje, Fidži kotlina, kotlina Koralnog mora, velika Tonga i Kermadek potolina pokriveni su crvenom glinom. Ima je i na dnu Atlantskog okeana. U Indijskom okeanu veći dio njegove glavne kotline sa širokim žlijebom oko Velikog australijskog zaliva. Sporost taloženja crvene gline pokazuje da su po njoj razbacani zubi ajkula, dijelovi I cijele kosti kita, koštani oklopi kornjača.

O uzrocima i sastavu raziih sedimenata može se dati opšti pregled njihovih osobina, granica njihovog taloženja i površine koje pokrivaju u pojedinim okeanima. Procentualna srednja sadržina raznih sedimenata u kalcijum karbonatu, silicijumu, mineralu i najsitnijim produktima mulja iznesena je po podacima Tomsona i Meria, kao i granične i srednje dubine dna, na kojima su sedimenti staloženi, a Kriml je proračunao odgovarajuće površine, ali nije za sve oblasti uzeo isto mjerilo, jer je samo eupelagične sedimente podijelio prema vrstama. Iz cijelog pregleda se dobija da je Atlantski okean pretežno more globigerinskog mulja, Tihi okean crvene gline, dok Indijski okean ima prelazan tip, koji je bliži Atlantskom.

Pripremila: Jovana Bigović

Literatura:
Vujević P. (1926), Osnovi matematičke i fizičke geografije, Državna štamparija, Beograd.
Doderović M. (2008), Okeanografija, Filozofski fakultet, Nikšić.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here