SHARE

U središtu zapadnog dijela Mađarske nalazi se Blatno jezero (Balaton). Zbog svog prostranstva i kontinentalnosti ove zemlje nosi naziv „Mađarsko more“. Balaton se ubraja u grupu najvećih jezera Evrope. Prostire se između 17° i 18° igd i 46° i 47° sgš. Jezero leži na 104  m nadmorske visine, okolina jezera je predstavljena zatalasanim pobrđem visokim 300-400 m.

bal

Jezero je formirano u postpleistocenu, a ime je dobilo po slovenskoj riječi blato. Nastalo je u postpleistocenskoj tektonskoj potolini koja je vremenom ispunjena vodom. To je plitka potolina pravca pružanja jugozapad-sjeveroistok. Sjeverozapadno je Bakonjska gora i tamo je jezero dublje u odnosu na sjeveroistočni dio. Bakonjska gora je visoka 704 m, obala prema sjeverozapadu je viša i strmija, a na jugoistoku je niska. Dugo se smatralo da je jezero relikt nekadašnjeg Paratetisa, odnosno, Panonskog mora, tj. da pripada grupi tektonskih reliktnih jezera. Međutim, basen ovog jezera stvoren je tektonskim pokretima, koji su izazvali pojavu termomineralnih izvora. Rasjedanja terena izvršeno je u duž dvije paralelne linije (dislokacije) za vrijeme posljednje interglacijacije. Spuštanjem terena stvoren je uzan i dugačak rov, koji se vremenom ispunio vodom. Pretpostavlja se da je postojalo nekoliko manjih, izolovanih basena. Oni su vremenom počeli da komuniciraju, jer je voda erozivnim radom porušila prepreke. U vrijeme stvaranja jedinstvenog jezera, jezero nije imalo otoku. Ona se formirala pri najvišem nivou jezera, ali je izgubila hidrografsku funkciju za vrijeme ledenog doba. Po nekim podacima jezero je staro 500 000 godina, po drugim 150 000 godina, treći ukazuju na cifru od 22 000-17 000 godina.

balaton-by-v31s70Površina jezera je 596 km², pripada grupi manjih jezera. Jezero je dugačko 77 km, širina jezera je relativno mala i različita u pojedinim djelovima. Najveća iznosi 14 km, a najmanja širina 1,5 km (Tihonjski tijesnac). Blatno jezero je plitko jezero, najdublja tačka je u Tihonjskom tijesnacu i to mjesto poznato je pod imenom Kut (bunar). Dubina u ovom dijelu iznosi 12 m, prosječna dubina jezera je 3,5 m. Dužina obale iznosi 200 km i odlikuje se sitnom razuđenošću, južna obala je gotovo pravolinijska, sa malim zalivima i rtovima, dok se na sjevernoj strani javlja veći broj širokih i plitkih zaliva i slabo izraženih poluostrva. Najveće poluostvo je Tihonjsko.

Jezersko dno je jednolično i zaravnjeno na cijeloj površini. Pokriveno je pijeskom i muljem, pa je veoma pogodno za plovidbu i jedrenje. Pored pijeska, kraj južne obale javljaju se naslage lesa debljine 6-10 m, a pored sjeverne obale dno je u osnovi stjenovito, ali se javlaju i naslage mulja.

LakeBalaton4-730x410

Balaton jezero leži u oblasti oštre kontinentalne panonske klime, koju odlikuju topla i suva ljeta i hladne zime. Temperaturama okolnog vazduha, koje u toku ljetnjeg perioda godine dostižu 30°C, određene su i temperature jezerske vode. Mala količina jezerske vode tokom ljeta brzo se zagrije, ali tokom jeseni i u zimskom periodu godine brzo se rashladi. Za vrijeme ljetnjih sušnih perioda temperatura jezerske vode dostiže i 28°C i neznatno opada od površine prema dnu. Dnevne temperaturne amplitude iznose svega 2-3°C. U zimskom periodu temperatura jezerske vode rashladi se do tačke mržnjenja, samo izuzetno za vrijeme toplih zima jezero se ne ledi, inače led je redovna pojava na jezeru. Maksimalna izmjerena debljina leda desila se 1928/9. godine i iznosila je 75 cm. Led se na jezeru zadržava do kraja februara.

Maloj jezerskoj dubini i pjeskovitom i muljevitom dnu odgovara mala providnost vode. Ona se kreće od 0,5 m do 1 m, a najveća providnost je tokom zime i to ispod leda. Tada dostiže 2 m. Široka otvorenost jezera uslovljava prilično intenzivno kretanje vode. Pri dužem trajanju vjetra iz istog pravca, javlja se denivelacija jezerske vode. Pokrečući vodu sa jedne obale ka drugoj, vjetar izaziva amplitude do 40 cm. Po prestanku kretanja vjetra izražene su struje suprotnog pravca od onog izazvanog vjetrom. Prosječna brzina struja je 0,6 m/s do 0,8 m/s. Veoma izduženo Balaton jezero je pogodno za obrazovanje seša. Amplituda seša je neznatna, ali je zbog male prosječne dubine perioda seša 10-12 časova.

csm_Plattensee4_bc18242233

Zbog suvog kontinentalnog klimata u slivu Balatona nisu se razvile veće rijeke. Jezero se hrani vodom padavinama (600-700 mm po m² godišnje), pored manjih pritoka i sublakustijskih i priobalnih izvora. Najveća pritoka je rijeka Zala, njen prosječni proticaj iznosi oko 4 m³/s, a za vrijeme povodnjavanja dostiže 100 m³/s. Pored vode rijeka donosi tokom godine oko 4.000 m³ nanosa i njime zasipa jezerski basen. Proces sedimentacije na jezerskom dnu  je veoma brz, te bi u sadašnjim uslovima jezerski basen bio zasut za 8-10 000 godina. Pritoke i padavine, na jednoj, i isparavanje i površinsko oticanje vode rijekom Šio, na drugoj strani, određuju vodni bilans, godišnje i višegodišnje kolebanje jezerskog nivoa. Brojne pritoke jezeru donose godišnje 59% vode. U vodnom bilansu padavine učestvuju sa 41%, isparavanjem sa jezerske površine gubi se oko 59%, a oticanjem 41%.

Maksimalni vodostaji su u maju, a minimalni u septembru. Na jezeru je 2003. godine zabilježen vodostaj od 23 cm, kao najniži u poslednjih 50 godina. Da bi se održavao pravi vodni bilans, donijeta je odluka da se brana na otoci Šio ne otvara nekoliko godina, kako bi se do 2005. godine dostigao vodni bilans 100 cm.

01-embed-lake-balaton-hungaryZa potrebe turizma i radi bolje povezanosti mjesta koja se nalaze uz obalu, oko jezera je izgrađen moderan put, a postoji i željeznička pruga. Većina naselja priobalnog pojasa ima izrazitu  turističku funkciju. U njima su izgrađeni broji hoteli, restorani, turističke agencije, prodavnice, autobuske i željezničke stanice. Takođe su uređena odmarališta i kampovi, pristaništa i nautički klubovi. U turističkim mjestima pored južne obale Blatnog jezera ostvaruje se 15% godišnjeg turističkog prometa Mađarske, a u mjestima sjeverne obale oko 12%.

Pripremio: Eldin Brđanin

Literatura:
Ristić K. (1993): Regionalna geografija I – prvi dio. Univerzitet u Beogradu, Beograd.
Stanković S. (2006): Jezera sveta. Zavod za udžbenike, Beograd.
Stanković S. (2009): Putopis-turistička geografija za znatiželjne.  Zavod za udžbenike, Beograd.
Šabić D., Vujadinović S. (2014): Regionalna geografija Evrope. Univerzitet u Beogradu. Geografski fakultet, Beograd.

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here