SHARE

Jezerom se naziva svako prirodno udubljenje na kopnu ispunjeno vodom koja se prividno ne kreće. Jezero se sastoji od dva elementa: samog udubljenja, koje se naziva jezerski basen, i od vodene mase kojom je on ispunjen. Oba elementa se proučavaju posebno, iako u prirodi sačinjavaju nerazdvojnu cjelinu. U jezera se ubrajaju i vještačka jezera, odnosno zagati. Njihovi baseni nastaju obično pregrađivanjem riječnih dolina pomoću brana različitih veličina i od različitog materijala, a rijeđe i uglavnom za manje zagate ukopavanjem basena u rastresitom zemljištu i stijenama. Ribnjaci se ubrajaju u vještačka jezera, jer su najčešće podignuti između nasipa, koji okružuju plića (kadkad prirodna) udubljenja.

Izučavanjem postanka jezera svodi se najprije na proučavanje geneze samog basena.

Po načinu postanka basena sva jezera se mogu svrstati u četiri grupe: tektonska, eroziona, akumulaciona i vještačka.

800px-Obala_ohridskog_jezeraTektonska jezera obrazuju se u potolinama spuštenim duž rasjeda u Zemljinoj kori. Takva su jezera: Ohridsko, Prespansko, Dojransko, Bajkalsko, Isik-Kul, Onješko, Ladeško, Tanganjika, Malavi(Njasa), Baso Norok (Rudolfovo ili Turkana), Mobuti Sese Seko (Albertovo), Gornje, Hjuron, Mičigen, Iri, Ontario itd. U užem smislu ta jezera se nazivaju još kotlinska ili potolinska jezera. Ovoj grupi pripadaju i tzv. reliktna jezera – ostaci nekadašnjih mora. Ona su najčešće nastala izdizanjem zemljišta u rejonu moreuza ili zaliva. Na taj način prekine se veza između Svjetskog mora i novog jezerskog basena. Takva su jezera npr., Kaspijsko, Aralsko, kao i neka manja u Egejskoj Makedoniji: Ostrvsko, Petrsko, Vrapčinsko i dr. u grupi tektonskih ubrajaju se i vulkanska jezera. Ona se obrazuju u kraterima, odnosno kalderama ugašenih vulkana, a njihova je površina većinom kružnog oblika. Najtipičnije vulkansko jezero je Kratersko jezero u SAD (prečnik 8 km, dubina 650 m). Ima ih mnogo u Japanu, Indoneziji, na Islandu, Italiji, Francuskoj, Njemačkoj, gdje ih nazivaju mar. Vulkanskim jezerima pripadaju i ona što nastaju pregrađivanjem riječne doline lavom. Takvog je porijeklo jezero Sevan ( ili Gokča) u Jermeniji, jezero Ejda kod Klermon Ferana u Francuskoj, kao i najveće među njima – jezero Viktorija (Ukereve) u Africi. Na sličan način postaju i tzv. urniska jezera. Dešava se da za vrijeme nekog jačeg zemljotresa, obilnih padavina ili pod uticajem antropogenog faktora sklizne velika masa zemlje i stijena u riječnu dolinu i pregradi je. Tako nastala prirodna brana spriječi oticanje vode, pa se ova ujezeri. Takve pojave zabilježene su kod Prusnika na Savi 1737.  i u Ovčarsko-kablarskoj klisuri Zapadne Morave uzvodno od Ovčar banje 1896. godine, ali su rijeke kasnije probile brane i jezera su otekla. U februaru 1963. godine prirodnim urvinskim procesom pregrađena je zemljano-stijenovitim materijalom dolina Visočice, nedaleko od Pirota, na 568 m n.v. u katastrofi, do tada nepoznatih razmjera, voda je potopila selo Zavoj, po kome je jezero nazvano Zavojsko. Posle 22 mjeseca jezerska voda je tunelom odvedena u korito Visočice. Narednih godina prirodna brana je ojačana i nadzidana, te je stvoreno dublje i prostranije jezero. Najkarakterističnije jezero ovog tipa je Saresko. U dolini rijeke Murgab na Pamiru dogodio se u noći između 8. i 9. februara 1911. godine strahovit urnis izazvan zemljotresom. U duboku riječnu dolinu sručila se masa od 2,2 milijarde m3 zemlje i stijena i zatrpala svo stanovništvo sela Sarez. Zemljana brana visine 800 m pregradila je oticanje vode Murgaba, pa je počelo formiranje jezera: 1913. godine ono je već bilo dugačko 28 km, široko 2 km i duboko 279 m. Sada je jezero, koje je po uništenom selu nazvano Saresko, dugačko 61 km, najveća mu je širina 3,38 km, a na 1,5 km uzvodno od brane ono je duboko 505 m. Voda mu je providna do dubine od 26 m i proceđuje se kroz branu. Nivo Sareskog jezera leži na 3 239 m n.v.

Bosumtwi_Worldwind_SWOvoj grupi jezera pripadaju još i tzv. meteoritska jezera. Ona su nastala u kraterima obrazovanim pri padu džinovskih meteorita. Tipičan predstavnik ovog tipa jezera je Čab, koje leži u tundri na krajnjem sjeveru poluostrva Labrador. Prečnik kratera je 3 350 m, a dubina jezera je 410 m. Ono je otkriveno iz aviona tek 1946.godine. Takvog porijekla je i jezero Kaali na ostrvu Saarema u Estoniji, gdje ih ima još šest.

Erozivna jezera postaju radom spoljašnjih sila u udubljenjima koja nastaju ledničkom, riječnom, kraškom i eolskom erozijom.

Crno jezeroGlacijalna ili lednička erozivna jezera leže u cirkovima, tj. u udubljenjima iz kojih su polazili pleistoceni planinski lednici. To su tzv. cirkna jezera. Takva su jezera na planinama čiji su grebeni u pleistocenu bili iznad donje klimatske sniježne granice, te su na njima postojali manji ili veći lednici. To su ona jezera koje narod naziva ,,gorske oči“ (u ostalih slovenskih naroda poznata kao ,,morske oči“— jer se vjerovalo da su u vezi sa obližnjim morem). Takvih jezera ima na Durmitoru, Bjelasici, Šari i Prokletijama. Mnogobrojna lednička erozivna jezera postoje na Alpima, Pirinejima, Kavkazu, Pamiru, Himalajima, Andima, Kordiljerima i drugim visokim planinama. Sem cirknih na takvim planinama nailazimo i na valovska jezera. Ona postaju na dnu valova, na mjestima gdje je lednik selektivnom erozijom, u manje otpornim stijenama, obrazovao sekundarno udubljenje. Takva su poznata jezera u Dolini sedam triglavskih jezera u Sloveniji.

305Riječna erozivna jezera postaju fluvijalnom erozijom u većim proširenjima riječnog korita; to su tzv. protočna jezera. Mnogo češća od njih su jezera u odsječenim riječnim meandrima; to su poznate mrtvaje, kojih ima oko svih rijeka sa malim padovima nivoa vode i same aluvijalne ravni. Samo oko Volge ima ih preko hiljadu. Kod nas se takva jezera oko Drine nazivaju ,,drinjače“, oko Morave ,, moravišta“ itd., dok su oko donjeg toka Dunava poznata pod nazivom ,,balte“. Mrtvaje imaju u planu najčešće oblik slova S, širinu kakvu imaju i korita rijeka od kojih su postale, a dubine od 1 do 10-12 m ( mrtvaje oko srednjeg toka Save i Dunava u Panonskoj niziji). Najpoznatije mrtvaje u Srbiji su Obedska bara u dolini Save i Rusanda, Okanj bara i Slano Kopovo u dolini Tise. Na rijekama u polupustinjama i stepama oticanje vode se prekida u toplijim mjesecima. Tada su udubljenja u riječnim koritima pretvore u niz jezera, koja bi se, s obzirom na to da leže u hodovima i ispod konkavnih obala, mogla nazvati hodovska jezera. Takva su jezera tipična na rijeci Sarpi južno od Volgograda, na Darlingu u Australiji itd.

Skadarsko jezeroKraška erozivna jezera obrazuju se u kraškim udubljenjima – u vrtačama, uvalama i poljima. Najtipičnije jezero ovog tipa je u ogromnoj bunarastoj vrtači kod Imotskog u Hrvatskoj- Crveno jezero. Tu se nalaze još dva takva jezera- Modro i Galipovac. Crveno jezero je u zavisnosti od promjene vodostaja duboko 290-320 m – prosječno 300 m . Znatno su veća kraška erozivna jezera u potopljenim poljima, kao što su npr. Skadarsko i Šasko u Crnoj Gori ili Vrana na ostrvu Cresu, koje sa 200 miliona m3 slatke vode predstavlja vodom najbogatije jezero u Hrvatskoj. Poseban tip predstavljaju periodska kraška jezera u kraškim udubljenjima. Takva plavljena polja, odnosno periodska kraška jezera su: Cerkniško u Sloveniji, Imotsko, Livanjsko i Glamočko u Bosni i Hercegovini – ranije, prije melioracija, Mostarsko blato, Popovo polje, Ličko polje i druga.

85955_603x354Termokraška jezera pojavljuju se u predjelima stalno zamrznutog zemljišta, u udubljenjima koja nastaju spuštanjem terena posle otapanja podzemnih slojeva ili sočiva leda. Najveći dio sočnice otekne, a dio ispuni novonastali jezerski basen.  Ovakva jezera se nazivaju u Jakutiji alasi i česta su u istočnom Sibiru. Ona ne traje dugo,  jer gube vodu procjeđivanjem.

Sufoziona jezera se uslovno mogu, smatrati za poseban tip kraških jezera. Ona nastaju procesom sufozije-podzemna voda dugo vremena odnosi glinovite čestice, tako da se obrazuju podzemne šupljine, pećine. Kada se zemljišta iznad takvih šupljina slegne, nastaju male sufozione vrtače, baseni sufozionih jezera. Kraškim erozivnim jezerima smatraju se i pećinska jezera. Vrlo su česta u pećinskim sifonima i obično su malih površina – desetak kvadratnih metara ili nešto više, ali ih ima i dužih od 200 m, kao što je npr. Veliko jezero u pećini Vjetrenici u Popovom polju u Hercegovini.

32038436Eolska jezera postaju u udubljenjima koja su nastala radom vjetra ili su u međudinskim utoleglicama. Prva udubljenja na visoravnima Atlasa i Alžirske Sahare nazivaju se šot, a istočno od Kaspijskog jezera-takir; njihovi najniži djelovi ispunjeni su periodskim slanim jezerima (Šot-el-Segri, Šot Džerid itd.), koja ne traju dugo, ali su vrlo velikih površina – katkad dostižu dužinu i preko 10 km. Jezera u međudinskim ulegnućima predstavljaju ogolićenu izdan; takva su kod nas jezera Palićko, Ludoško, Krvavo, Slano i Kelebijsko u Vojvodini. Neka eolska jezera mijenjaju svoj položaj sa pomijeranjem dina.

Akumulaciona jezera nastaju takođe radom spoljašnih sila – u udubljenjima koja su nastala nagomilavanjem nanosa lednika, rijeka, mora kao i materija organskog porijekla. Lednička akumulaciona jezera obrazuju se u terminalnim basenima, iza čeone morene kojom je pregrađen valov iščezlog lednika. Takva bled-slovenijasu jezera Bledsko i Bohinjsko u Sloveniji, Plavsko i Biogradsko u Crnoj Gori, kao i mnoga jezera u podgorini Alpa, Kavkaza i drugih visokih planina, a u sjevernim, polarnim i borealnim oblastima, jezera između morena, koje su ostale posle otapanja evroazijskog i sjevernoameričkog pleistocenog inlandajsa-ledenog kontinentalnog pokrivača sličnog sadašnjem na Grenlandu i na Antarktidi. Riječna akumulaciona jezera nastaju taloženjem rastvorenog kalcijum karbonata na brzacima u riječnom koritu, na mjestima  sa većom aeracijom vode. To su tzv. bigrena jezera – npr. Plitvička jezera u izvorištu Korane u Hrvatskoj ili jezera na Plivi kod Jajca u BiH i druga. Primorska akumulaciona jezera  postoje samo pored niskih pješčanih obala. Ovom tipu jezera pripadaju dva podtipa – lagune i limani.

Lagune su manji priobalski djelovi mora, koji su prema pučini ograđeni prirodnim piješčanim bedemima. Takvi bedemi nazivaju se lido, a postaju od pijeska koji donosi morski talasi, kada udaraju u obalu pod oštrim uglom. Najtipičnije lagune su na zapadnoj obali Meksikanskog zaliva.

Limani su djelimično slični lagunama. Oni postaju od morskog i riječnog nanosa, nagomilanog u obliku prirodnog bedema, koji pregrađuje lijevkasta ušća rijeka. U bedemu ostaju manji prolazi, kojim riječna voda otiče u more. Limani postoje u albanskom primorju, gdje ih nazivaju Kneta, a naročito na zapadnoj obali Crnog mora, oko ušća Dunava, Dnjestra i Dnjepra. Najtipičniji su limani na Balkanskom poluostrvu: Burgasko jezero (28 km2) i Mandrensko jezero, a sjeverno od njih Varnensko jezero (19 km2, dubina 20 m ), Bjeloslavsko i druga.

Zoogena jezera predstavljaju poseban tip akumulacionih jezera. Pojavljuju se samo u vodama koje nastanjuju korali, na prstenastim ostrvima – atolima. Bedemi koji odvajaju od mora jezero u unutrašnjosti atola, lagunu, izgrađeni su od koralskih kolonija. Najviše je ovakvih jezera na atolskim ostrvima Tihog -314, a potom Indijskog okeana – 68. Ovom tipu jezera pripadaju i ona koja prave dabrovi u koritima nekih rijeka, pregrađujući ih veoma vješto drvenim branama.

Jezero KrupacVještačka jezera ili zagati postaju pregrađivanjem riječnih dolina, klisura i kanjona pomoću betonskih, zemljanih i betonsko-zemljanih brana. Najstarija vještačka jezera građena su prije više od tri hiljade godina; jezero Home u dolini rijeke Oront ( Sirija), površine oko 50 km2, sagrađeno je oko 1300. godine prije nove ere. Slični objekti građeni su u to vrijeme u Egiptu, Mesopotamiji i Indiji. Zagati se grade radi snabdijevanja vodom stanovništa i privrednih djelatnosti – poljoprivrede i industrije, za proizvodnju hidroelektrične energije, zaštite od poplava, plovidbe i ribarstva, kao i za rekreaciju – uglavnom obližnjeg stanovništva.

Pripremila: Jovana Bigović

Literatura:
D. Dukić, Lj. Gavrilović (2006): Hidrologija, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Beograd
www.sciencedirekt.com

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here