SHARE

Lijeve pritoke rijeke Morače su: Javorski potok, Slatina, Koštanica, Sjevernica, Kruševački potok, Mala rijeka, Ribnica i Cijevna, a desne: Ratnja rijeka, Požnja, Topli potok, Vrela, Ibrištica, Mrtvica, Melještak, Bogutovski potok, Zeta, Mareza i Sitnica.

Lijeve pritoke

Pored brojnih manjih potoka koje vodom Moraču, osobito u kišnom periodu, važnije su njihove lijeve pritoke.

Javorski potok ima svoje izvore na površini, Javorje, prostranom katuništu (1 650 m), koje je na rastojanju oko 300 m između najviših izvora koji pripadaju slivu Morače i Jadranskom moru i onih koji pripadaju slivu Pive i Crnom moru.

Slatina ima svoje izvore na nadmorskoj visini od 1 260 m, da bi poslije strmog toka, dugog oko 3,5 km, ulila se u Moraču na nadmorskoj visini od 360 m.

Koštanica slivno područje je dosta široko a pretežno je izgrađeno od sedimenata Durmitorskog fliša. Najviši izvori su ispod Dolskog brda (1 380 m) i Kokića strana, na oko 1 150 m, gdje je rastojanje do izvora koji daje vodu slivu Tare, sa sjeveroistočne strane planina, svega nekoliko stotina metara vazdušne linije. Koštanica sa lijeve strane prima pritoku Košticu, a sa desne Lučki potok. U Moraču se uliva na nadmorskoj visini od 270 m.

Sjevernica izvire ispod Ostrevice (1 768 m) i njeni izvori su na nadmorskoj visini 1 400 – 1 500 m. U izvorišnom dijelu prima sa desne strane pritoku Bratožicu, a sa lijeve Trebešicu.

Mala rijeka, granična rijeka između Bratonožića i Kuča, ima svoje izvorište na krečnjačkoj zaravni Brskut, gdje je granica između sedimenata gornjekrednog fliša i sprudnih, masivnih i stratifikovanih krečnjaka i saharovodnih dolomita jurske i kredne starosti. Nastaje spajanjem južne rječice Brskut i sjeverne Nožica, na nadmorskoj visini 630 m, kod mjesta Dubaja. Dužina toka od najviših izvora Brskuta (na oko 1.150 m) do ušća Male rijeke u Taru, kod Bioča, na nadmorkoj visini od 80 m, jeste oko 20 km. Proticaj na maloj rijeci, mjeren neposredno prije njenog ušća u Moraču mijenja se u toku godine od 0 do 60 m3/s. Obično je donji tok rijeke suv u toku jula i avgusta mjeseca. Prolazeći kroz krajeve Dubokog krša, jurske i kredne starosti, Mala rijeka je usjekla kanjonsku dolinu, duboku 600 ̶ 900 m, sa pojavom na okolnim stranama i površinama, brojnih pećina i jama. Najveći broj pećina je između Peleva brijega i strmih lijevih strana doline, broj ponora, dijelom toka ljeti i presuši, a u donjem dijelu se opet javlja i teče. U ljetnjim mjesecima korito rijeke prije ušća u Moraču je suvo i tokom dužeg perioda.

Ribnica nastaje od povremenih izvora u selu Omer Božovići (oko 80 m), ali tek od Ribničkih vrela ispod Kakaricke gore (na 50 ̶ 60 m) ima stalan tok. Poslije toka dugog 10 km uliva se u Moraču (25 m) u središnjim djelovima Podgorice. U donjem dijelu toka je usjekla dosta duboko korito, u fluvioglacijalni nanos, i dijeli Podgoricu na Staru Varoš i Mirkov Grad.

CijevnaCijevna izvire u Albaniju, pod imenom Ljumi i Cemir. Najviši izvori su na stranama oko kotline Gropa e Seleces (1 300 m), ispod Pila e Morines, na visini oko 1 600 m. Kod mjesta Tamara, na nadmorskoj visini 229 m, Cijevna prima lijevu pritoku, bolje reći spaja se sa lijevim krakom zvanim Proni ili Cemit, čiji su izvori visoko ispod ogranaka Prokletija, na nadmorskoj visini od 1 692 m (Stani i Nenz). Dužina toka Cijevne od izvorišnih djelova ispod Pila e Morines (1 713 m) do granice je 25 km. Lijevi krak izvorišnog dijela Cijevne (Proni i Cemit), do spajanja sa glavnim tokom, dug je 17,5 km.

Na prostoru Crne Gore dolina Cijevne je u jurskim i donjokrednim krečnjacima, rijeđe u dolomitima ima karakter kanjona sve do ulaska u Dinoško polje, dio Zetske ravnice.

Na toku Cijevne postoje vodomjerne stanice: Trgaj, Dinoša, Željeznički most i Mahala. Vodomjerna stanica Trgaj nalazi se u kanjonu rijeke Cijevne, uzvodno od Dinoše i glavna je stanica na toku Cijevne.

12

Desne pritoke

Ibrištica, desna pritoka Morače, izvire ispod Otske grede, zaseoka moračkog sela Kasenove. Nastaje od više izvora koji se javljaju u podnožju planine Ropušnice. Primajući vodu iz više manjih potoka, prolazi zaseok Ibrija, po kojem je i dobila ime. Jedan dio vode Ibrištice ponire na prostoru Ibrije, sa desne strane toka, i podzemnim putem otiče i javlja se na izvor manastira Morača, koji hrani vodom potok Svetigoru. Kako su vjekovima na ovom potoku radili manastirski mlin i valjaonice, za valjanje sukna, kada bi ljeti opao vodostaj, onda bi iznad ponora u Ibriji voda Ibrištice bila skretana u ponor. Potok Svetigora, prije ušća u Moraču, preko krečnjačke podloge i fluvioglacijalne terase pravi lijepi vodopad, visok 48 m. Minimalna izdašnost izvora Svetigora je 301/s.

Nizvodno od Ibrije, Rijeka Ibrištica se probija kroz kanjonsku dolinu i ispod Jasenovog brda uliva u Moraču, južnije od manastira Morače, na nadmorskoj visini od 214 metara.

Kanjon MrtviceMrtvica je u gornjem dijelu sliva Morače, uzvodno od ušća Zete, svakako najvažnija desna pritoka. Nastaje od više potoka na prostoru uvale (lednički cirk u pleistocenu) i istoimenog sela Velje Duboko, na nadmorskoj visini od 1 014 m. Mrtvica se uliva u Moraču na nadmorskoj visini od 182 m. U sušnim periodima godine, Sušica presuši u najnižem dijelu toka. Reljefno bi se moglo zaključiti da su prema izvorišnim djelovima Mrtvice orijentisane vode iz Kapetanova jezera. U zimskoj polovini godine iz Kapetanova jezera ističe otoka koja se poslije toka od 1,5 km ponire pri dnu Trebješa. Međutim, bojenjem nijesu utvrđene podzemne hidrološke veze jezera i njegove otoke sa izvora Mrtvice. Najviši izvori Mrtvice su sjevernije od Veljeg Dubokog ispod planine Stožer (Vojnovac 2 072 m) i katuna Utilice, na nadmorskoj visini 1 250 – 1 650 m. Stalni izvori, zvani Vrela Mrtvice, sjevernije su od stalnog naselja Višlje. U istočnom obodu uvale Velje Duboko, gdje je i istoimeno naselje, Mrtvica prima desnu pritoku, čija su izvorišta na nadmorskoj visini od 1 000 do 1 100 m, ispod ogranaka Maganika, i njegovih vrhova Rogođed (2 017 m) i Žuta greda (2 104 m). Dužina tog toka kroz uvalu Velje Duboko u pravcu zapad-istok je oko 3 km. Nedaleko se od juga u Mrtvicu uliva rječica, koja izvire ispod Jablanova vrha (1 752 m). Napuštajući Velje Duboko, Mrtvica je kroz jurske i kredne krečnjake usjekla duboki kanjon, dužine 7,5 km, čije su strme strane visoke do 1 000 m. Ovo je jedan od najljepših kanjona u Crnoj Gori i Dinaridima. Završava se kod mjesta gdje se u Mrtvicu uliva Dubočnjak (223 m), koji protiče kroz uvalu Mrtvo Duboko, kako se naziva i naselje. Oko 400 m nizvodno, u Mrtvicu se, s lijeve strane, uliva Bjelaj potok i dalje je rječna dolina proširena, a riječni pad smanjen, pa je upravo po tom dijelu toka ova rijeka dobila neadekvatno ime Mrtvica.

Kanjon MrtviceDuž kanjona Mrtvice probijen je 1973. godine pješački prolaz, a tek je devedesetih godina izgrađena cesta kojom je Velje Duboko povezano sa magistralnim putem Podgorica-Kolašin. Prolaz od kanjona Morače kroz kanjon Mrtvice do Kapetanova jezera i preko visoravni Lukavice i Krnovo do magistralnog puta Nikšić-Žabljak, predstavlja za ljubitelje prirode jedinstven doživljaj.

Nizvodno od ušća Zete u Moraču važnije pritoke su Mareza i Sitnica. Sitnica se u gornjem dijelu toka naziva Matica.
Vrela Mareze predstavljaju niz izvora sifonskog i prelivnog karaktera. Nalaze se zapadno od Veljeg brda (283 m), u sjeveroistočnom obodu Lješkopoljskog luga, na nadmorskoj visini od 34 ̶ 40 m. Izvori su duž samog podnožja Veljeg brda, na granici između gornjo krednih krečnjaka Veljeg brda i limnoglacijalnih sedimenata Lješkopoljskog luga. Izvori se javljaju, na dužini oko 2 000 m. Idući od sjeverozapada prema jugoistoku na prvih 1 000 m dužine su stalni izvori, a dalje prema jugoistoku na prvih 1.000 m dužine su stalni izvori, a dalje povremeni, koji se javljaju u vrijeme obimnijih kiša. V.Radulović (1989) navodi da u vrijeme sušnog perioda na 29 izvora na nadmorskoj visini od 32 m, voda stalno ističe i formira tok Mareze. Tamo gdje se završava isticanje vode iz stalnih izvora podignut je most i riječni tok nizvodno se naziva Trešenica. Dalji tok je kanalisan i na njemu je podignuto mrijestilište ribe. Prokopavanjem kanala skrenuta je voda Mareze prema toku Sitnice, sa kojom je spojena uzvodno od mosta na putu Podgorica-Nikšić.

Ukupna izdašnost vrela Mareze u sušnom periodu je 1,5 m3/s, a u kišnom periodu oko 10 m³/s.

U krajnjem sjeverozapadnom obodu ogranaka Tolškog polja, u kraju zvanog Bandići, na nadmorskoj visini oko 70 m, podnožjem bila Sađavac (302 m), više je vrela (Vučji studenac, Modro oko, Baločke pećine i dr) od kojih nastaje rijeka Matica. U jugoističnom podnožju brda Sađavac i podnožjem krečnjačke zaravni Daljma, između Bjelopavlićke ravnice i ogranaka Zetske ravnice, stalna su vrela Kraljičino oko, Crno oko i druga, iz kojih nastaje stalni potok koji se uliva u Maticu. Bojenjem je utvrđena podzemna hidrološka veza između bunara i ponora Tubin u Zorskom lugu (Bjelopavlićka ravnica) i vrela Kraljičino oko. Na ulazu u Tološko polje Matica mijenja ime i dalje se naziva Sitnica. Ukupna dužina toka Matice i Sitnice do ušća u Moraču je oko 20 km.

Dužina toka Morače od izvora do sastajališta sa Zetom je 64 km, a do ušća u Skadarsko jezero 98 km. Pritoke Morače koje od izvora do ušća ne presušuju su, sa lijeve strane, Koštanica i Sjevernica, a sa desne Zeta. U izuzetno sušnim ljetima i u pojedinim djelovima korita Morače voda se gubi u ponor i fluvioglacijalni nanos i korita ostaju suva. Takvi su djelovi od manastira Duga do sastajališta sa Zetom i na dijelu donjeg toka između Botuna i ušća u Skadarsko jezero. Prosječni proticaj na Morači, na vodomjernoj stanici Zlatica je 58,6 m3/s.

Površina sliva Zete je 1 670 km2, a Morače do njenog spajanja sa Zetom 1.092 km2. Imajući u vidu da je dužina toka Zete veća od dužine toka Morače do spajanja sa Zetom, da je na mjestu spajanja veći proticaj na Zeti nego na Morači, da je i površina sliva Zete veća od površine sliva Morače prije spajanja, kao i to da se ravnica naziva Zetska ravnica, geografski gledano normalno bi bilo da je rijeka i poslije spajanja zadržala ime Zeta. Ukupna površina sliva Morače je 3 257 km2, a njen proticaj pri ušću u Skadarsko jezero iznosi 201 m3/s. Prosječni proticaj na stanici Podgorica je 161,9 m3/s (apsolutni maksimum je 3.888 m3/s, a apsolutni minimum 9,6 m³/s).

Pripremila: Ana Mijanović

Literatura:
Radojičić B. (2005): Vode Crne Gore, Filozofski fakultet, Institut za geografiju, Nikšić, 2005.
Mihailović R(1984): Dolina Morače – geografski problemi zaštite životne sredine, doktorska disertacija, PMF, Univerzitet u Novom Sadu.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here