SHARE

Facijalni i litostratigrafski sastav

Područje sliva Morače, uzvodno od Zlatice, izgrađuju magmatske, sedimentne i metamorfne stijene paleozojske, mezozojske i kenozojske starosti. U području kanjona dominante su sedimente stijene mezozojske i kenozojske starosti.

Paleozoik (Pz)

Najstariji sedimenti na području sliva Morače pripadaju mlađem paleozoiku. Ovaj period odlikuju snažni orogeni pokreti Hercinske orogeneze na području Sredozemlja koji su ostavili posljedice i na teritoriju Crne Gore. Dolazi do regresije mora i današnja teritorija predstavljala je plitki basen sa mnogim niskim ostrvima.

Moraca

Gornji perm (P3) je u slivu gornje Morače predstavljen glinovitim, laporovitim i pjeskovitim škriljcima, glincima, laporovitim i pjeskovitim glincima, laporcima, kvarcnim pješčarima, glinovitim i laprovitim pješčarima, konglomeratima, pretežno karbonantnim brečama i tamnim krečnjacima koji se najčešće javljaju kao sočiva. Konglomerati su sastavljeni od zrna kvarca, eruptiva, pješčara i krečnjaka i posebno su vidljivi duž puta koji vodi od Javorja do Dragovića polja. Ovakav geološki sastav potvrđuje to da je na ovom području postojalo plitko more sa malim brojem ostrva sa kojih se spirao materijal. Riječna erozija i denudacija dovele su do formiranja klastičnih sedimenata čija je debljina oko 200 m.

Mezozoik (Mz)

Sliv Morače izgrađuju sedimente stijene sve tri periode mezozoika. Najveći broj sedimenata je marinskog porekla. Pored sedimentnih, kao posljedica vulkanizma, javljaju se i magmatske stijene trijaske starosti.

Trijas

Donji trijas (T1) je predstavljen glincima, laporcima, pješčarima, laporovitim krečnjacima, pjeskovitim i laporovitim škriljcima i glincima u kojima se pojavljuju sočiva konglomerata i breča. Ovakvi sedimenti ukazuju na plitko, toplo more i snažan uticaj kopna.  Nalaze se direktno preko sedimenata gornjepermske starosti i teško ih je izdvojiti. Njihova debljina ide i do 300 m. Vodopropusnost ovih sedimenata je posljedica prisustva glinovito-pjeskovito-laporovite komponente. Litološki članovi donjeg trijasa se smenjuju horizontalno i vertikalno. Na djelovima terena gdje se smjenjuju po vertikali, može da dođe do propuštanja i apsorbovanja vode. Sedimenti donjeg trijasa učestvuju u izgradnji krajnjih sjeveroistočnih djelova sliva Morače. Oni se protežu uskom i dugom zonom od Javorja na sjeverozapadu do Crkvina na jugoistoku.

Srednji trijas (T2) najvećim djelom čine sedimentne stijene koje su predstavljene krečnjacima, dolomitičnim krečnjacima, dolomitima i rožnjacima. Od svih srednjetrijaskih sedimenata najveće rasprostranjenje imaju raznovrsni krečnjaci na području Gornje Morače. Krajem Donjeg trijasa plitko more je počelo da se produbljuje što je dovelo do formiranja relativno čistih, tamnih krečnjaka i dolomita bez prisustva gline i pješčara. U ovom periodu su se desile brojne podmorske erupcije, tako da su pored sedimentnih zastupljene i vulkanske stijene koje su u kanjonu Morače predstavljene dacitima, andezitima, keratofirima, kvarckeratofirima i riolitima. Ove stijene su kompaktne, masivne i bez većih pukotina i prslina. Nakon erupcija, more je bilo zasićeno SiO2 zbog čega dolazi do formiranja sedimentno-vulkanogenih stijena. Ovu seriju čine rožnjaci, tufovi, tufiti, bentoniti, pjeskovito-laporoviti krečnjaci sa proslojcima i sočivima rožnjaca.

Moraca

Gornji trijas (T3) je predstavljen dolomitima, dolomitičnim krečnjacima i rijeđe krečnjacima i krečnjačko-dolomitskim brečama. Stijene gornjeg trijasa, pored doline Morače, izgrađuju i antiklinalu rijeke Mrtvice. Debljina dolomita i krečnjaka je najčešće oko 500 m. Dolomiti se odlikuju kompaktnošću, plitkom ispucalošću i odsustvom karstifikacije. Krečnjačko-dolomitske breče se nalaze u završnim horizontima i imaju debljinu do 20 m. Krupni i zaobljeni komadi u brečama ukazuju na plitkovodnu sedimentaciju. Pored njih, u završnim horizontima se često nalaze i megalodoni, puževi, korali i mikrofosili.

Jura

Donja jura (J1) se javlja u kanjonu Morače i Mrtvice u faciji krečnjaka i dolomita. To su najčešće sivi, tamni i debeloslojeviti krečnjaci koje zamjenjuju dolomitični krečnjaci, krečnjački dolomiti ili dolomiti čija debljina ide i do 400 m. U južnom dijelu sliva Morače dolomiti predstavljaju nastavak sedimenata iz gornjeg trijasa. U kanjonu Mrtvice preko trijaskih sedimenata leže breče i brečasti dolomiti male debljine. Iznad njih su bankoviti dolomiti, dolomitični krečnjaci i krečnjaci koji postepeno prelaze u sive i sivobijele laporovite i dolomitične krečnjake.

Srednja jura (J2) u kanjonima Morače i Mrtvice nije posebno izdvojena. Na pomenutim lokalitetima postoje neraščlanjeni sedimenti srednjojurske i gornjojurske starosti. To su bankoviti i masivni krečnjaci. Pružanje im je skoro upravno na vodotok, a proces karstifikacije nije intenzivan. Razlog tome je to što su jurski krečnjaci dugo bili pod naslagama gornjekrednog fliša, i tek u skorijoj geološkoj prošlosti su otkriveni erozijom Morače.

Gornja jura (J3) predstavljena je bankovitim i masivnim krečnjacima, rijeđe dolomitičnim krečnjacima, krečnjačkim dolomitima i dolomitima. Na području Kamenika, Vjeternika, kanjona Morače i Mrtvice gornjojurski karbonantni sedimenti postepeno prelaze u stijene donje krede. To su debeloslojeviti i masivni, sprudni ili dolomitični krečnjaci čija debljina ide i do 500 m.

Kreda

Donja kreda (K1) je uglavnom predstavljena debeloslojevitim, rijeđe dolomitičnim krečnjacima. Stijene kredne starosti izgrađuju najveći dio kanjona Morače. Debljina ovih krečnjaka je do 500 m i vrlo su slični krečnjacima gornje krede. Njihovi slojevi padaju u suprotnom smjeru od toka rijeke. U zavisnosti od prisustva dolomita, razvijen je i proces karstifikacije. Tamo gdje je više zastupljena krečnjačka komponenta postoje veće mogućnosti za javljanje podzemnih karstnih oblika. Takva su povremena vrela kod Gudje Peći i vrela južno od Bukovca. U krednim sedimentima razvijena je i pećina sa vodom, Gundulija. Otvor pećine se nalazi u donjokrednim krečnjacima, neposredno iznad magistrale.

Gornja kreda (K2) je u slivu Morače predstavljena karbonantnom i flišnom facijom. Karbonantna facija je starija i zastupljena je na Maganiku i u dolinama Sjevernice i Trebešice. Čine je stratifikovani i masivni krečnjaci. Boja im je najčešće siva, a njihova debljina ide i preko 1 000 m.

Flišna facija izgrađuje najveći dio sliva Morače. Ona je predstavljena bazaltnim brečama, konglomeratima, glincima, laporcima, pješčarima, brečastim krečnjacima, krečnjacima, rožnjacima i njihovim prelaznim varijatetima. Ovi sedimenti izgrađuju litološki kompleks poznatiji kao Durmitorski fliš koji se prostire u vidu pojasa preko čitave teritorije Crne Gore. Moćni fliš se nataložio ispod antiklinale Vojnik-Maganik-Štitovo-Prekornica-Žijovo. Njegova debljina u području Gornje Morače iznosi oko 800 m. Najstarije djelove čine konglomerati, breče i brečasti krečnjaci. Postanak breča se vezuje za postojanje kopna na području pomenute antiklinale, jugozapadno od fliša. Kratke rijeke su brzo spirale materijal sa kopna i taložile ga u morski basen. Duž jugozapadne granice fliša pojavljuju se i krupni i slabo povezani bazaltni konglomerati i krečnjaci koji su nastali odronjavanjem stijena duž strme obale. Drugu faciju čine slojevi glinaca, laporaca, pješčara i krečnjaka. Ove dvije podfacije se međusobno prožimaju na čitavoj teritoriji Durmitorskog fliša, što ima direktnu posljedicu na hidrogeološke odlike terena. Zbog manje poroznosti, on predstavlja vrstu hidrogeološkog izolatora. Tamo gdje preovlađuju karbonantni sedimenti dolazi do procesa karstifikacije. Međutim, zbog smjene karbonata sa pjeskovito-laporovito-glinovitim sedimentima, za čitav kompleks se kaže da je vodonepropustan. Zahvaljujući smjenjivanju vodopropusnih i vodonepropusnih članova unutar facije fliša, dolazi do pojave izvora, i to najčešće na kontaktu glinovito-pjeskovitih slojeva i laporovitih krečnjaka. Takve izvore nalazimo u okolini Kapetanovog i Manitog jezera, na padinama Žurima, Nikoline glavice, Jablanovce…

Kenozoik (Kz)

U istraživanom području rasprostranjeni su glacijalni, fluvioglacijalni, aluvijalni i deluvijalni sedimenti kvartarne starosti. Od kvartarnih tvorevina najviše su zastupljeni fluvioglacijalni i deluvijalni sedimenti.

Glacijlni sedimenti (gl) su predstavljeni morenama koje čine poluzaobljeni pjeskovi, šljunkovi i veći blokovi. Oni se javljaju na padinama visokih planina: Sinjajevini, Žurimu, Maganiku, Kameniku, Loli i Prekornici. Njihov položaj ukazuje na to da je postojalo nekoliko centara zaglečerenja. Glečeri su se obrazovali u prostranim uvalama u unutrašnjosti ovih planina. Sa Moračkih planina i sa Maganika, lednici su se kretali u pravcu Veljeg Dubokog i Mrtvice. Zbog toga, morenske materijale nalazimo u Liješnju, selu Mioljica…

23261800_326682747741685_1791318615_o

Fluvioglacijalni sedimenti (fgl) grade terase duž vodotoka Morače i njenih pritoka. Njih čine zaobljeni šljunkovi i pjeskovi. Oni su često vezani karbonatnim vezivom i čine konglomerate. Okarakterisani su kao slabije vodopropusni i najčešče leže na flišnim sedimentima. Oni imaju najveće rasprostranjenje u području Dragovića Polja, oko manastira Morača i Međurečja. U dolini Morače ističu se četiri fluvioglacijalne terase koje ukazuju na postojanje četiri vertikalna usjecanja.

Aluvijalni sedimenti (al) vode porijeklo od različitih stijena, imaju malo rasprostranjenje i nalaze se u koritima vodotoka Morače i njenih pritoka. Predstavljeni su dobro zaobljenim pjeskovima i šljunkovima. Među njima se rijeđe nalaze i zrna rožnjaca, eruptiva i pješčara.

Deluvijalni sedimenti (d) su predstavljeni drobinama i siparima koji su sastavljeni pretežno od komada krečnjaka različite veličine. U gornjem dijelu sliva Morače drobine vode porijeklo od flišnih stijena. One su podložne brzom površinskom raspadanju i na njima je formiran biljni pokrivač sa stalnim ili povremenim naseljima. U podnožju krečnjačkih planina, ispod strmih odsjeka, nalazi se debeo padinski materijal, a često i zone monolitnih krečnjačkih blokova.

Geotektonski sklop

Tereni sliva Morače uzvodno od mjesta brane za HE «Zlaticu» su djelovi dvije prostrane, regionalne geotektonske jedinice Dinarida: zone Visokog krša, Durmitorske navlake. Najveći dio predmetnog terena pripada zoni Visokog krša, a krajnji sjeverni djelovi Durmitorskoj navlaci.

Zonu Visokog krša čine Starocrnogorska kraljušt i Kučka kraljušt. U prostorima ovih kraljušti se lako uočavaju po jedan antiklinorijum i jedan sinklinorijum. U prvoj južnoj i jugozapadnoj kraljušti je antiklinorijum Stare Crne Gore i sinklinorijum Doline Zete. U drugoj – Kučkoj kraljušti je antiklinorijum Žijovo; Prekornica, Maganik i sinklinorijum doline Gornje Morače.

Predmetni tereni najvećim dijelom pripadaju sinklinorijumu doline Zete (starocrnogorska kraljušt) i antiklinorijumu Žijovo-Maganik-Prekornica i sinklinorijumu Gornje Morače (Kučka kraljušt), a manjim – krajnje sjevernim dijelom Durmitorskoj navlaci.

Pružanje slojeva i elemenata regionalnih nabornih i razlomnih struktura u predmetnim terenima, naročito na potezu kanjonskog dijela Morače, skreće iz dinarskog pravca, sjeverozapad-jugoistok, u pravac zapad-istok i dalje jugozapad-sjeveroistok (Zetsko Metohijski).

Svakako da ove regionalne geotektonske strukture nijesu jedine u terenu. Brojne su naborne i razlomne strukture promenljivih dimenzija, zalijeganja i orjentacije u terenu.

Moraca

Uz geološki sastav, ovakvi regionalni geotektonski sklop terena je u osnovi ostalih geoloških procesa, pojava i odlika nastalih tokom geološke evolucije terena.

Regionalna geotektonska jedinica-Durmitorska navlaka i reda je od sjevera i sjeveroistoka navučena na sinklinorijum doline Morače koju prelazi u antiklinorijum Žijovo, Maganik-Prekornica. (Geotektonska jedinica II reda), koji je od sjeverozapada, sjevera i sjeveroistoka naslonjen – navučen na sinklinorijum doline Zete.

Pripremila: Ana Mijanović

Literatura:
Radulović V.: Hidrološke odlike terena slivova rijeke Morače uvodno od ušća Zete, Geološki glasnik, knj. VII. Zavod za geološka istraživanja Crne Gore, Titograd.
Milojević B.Ž. (1951): Glavne doline u Jugoslaviji (geografska proučavanja i promicanja), Beograd 1951.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here