SHARE

Morača je glavni vodotok Zetske ravnice. Nastaje iznad mjesta Ljevište (970 m), u pleistocenom cirku Vragodo, ispod padina Štita i vrhova Zupci, Kablova Lastva i Sumora. Kod Ljevišta se spaja više potoka, a poslije 2,5 km toka sa lijeve strane Morača prima Javorski potok čija su izvorišta na Javorju (1 600-1 800 m). Oko prostranog izvorišta Morače dominantno se uzdižu visoki planinski vrhovi: Kapa moračka (2 227 m), na jugu, V. Zebalac (2 129 m) na zapadu, Kolijevka (1 722 m) i površ Javorje (1 650 m) na sjeveru.

Kako je Morača poznata po uskoj i strmoj riječnoj dolini sve do ulaza u Zetsku ravnicu, ograđenoj visokim planinama i planinskim grebenima, to su njene pritoke kratkog toka i vrlo velikog pada. B. Milojević (1955, str. 68) je konstatovao: Od svih većih rijeka dinarske oblasti Morača ima najveći pad; 19,7%o. U klisuri kojom je Gornja Morača zagrađena, pad rijeke na dužini od 5 km iznosi 344 m ili 68.5 %.

Sliv rijeke Morače lociran je cijelom svojom površinom na teritoriji Crne Gore i obuhvata površinu oko 3 270 km2 (podatak uzet od HMZCG).

12

Pored brojnih manjih potoka koji hrane vodom Moraču, osobito u kišnom periodu, važnije su njene lijeve pritoke: Javorski potok, Slatina, Moštanica, Sjevernica, Kruševački potok, Mala rijeka, Ribnica i Cijevna, a desne: Ratnja rijeka, Požnja, Topli potok, Vrela, Ibrištica, Mrtvica, Melještak, Bogutovski potok, Zeta, Mareza i Sitnica.

Na ovom prostoru se nalaze i tri gorska oka, odnosno planinska jezera ledničkog porijekla: na Lukavici Kapetanovo i Manito jezero, a u Kučima Bukumirsko jezero.

Dolina Morače leži u središnjem dijelu Crne Gore i u svom gornjem dijelu pruža se od sjeverozapada ka jugoistoku, a u srednjem i donjem od sjevera ka jugu. U tom istom pravcu u dolini Morače izdvajaju se tri erozivno – denudaciona proširenja, izrađena u slabije otpornim verfenskim i paleozojskim škriljcima i u flišnim, kretacejskim sedimentima, i tri sutjeske, usečene u paleozojskim i mezozojskim krečnjacima. Prvo proširenje predstavlja Gornja Morača, zatvorena prema jugoistoku sutjeskom; drugo je Donja Morača, zatvorena prema jugu sutjeskom Subodnjem; i treće su Rovca, zagrađena prema jugu dugom i vrlo izrazitom klisurom Platijama, dugom 4 km. Usijecanje Morače u površ „izazvano je poremećajima, kojima je površ sjeveroistočno od Zetske kotline izdignuta, a u samoj kotlini spuštena. Starija faza izdizanja odvijala se u srednjem miocenu, a mlađa od sredine pliocena, konstatuje B.Ž. Milojević. Iz ove klisure Morača izlazi u prostranu Zetsku kotlinu.

Maksimalna nadmorska visina u slivu je 2 227 m (Kapa Moračka), a minimalna visina je 6 m ušće rijeke Morače u Skadarsko jezero. Najisturenija tačka na sjeveru je Obla glava 1 357 mnm, na jugu Dutedža 1 132 mnm, na zapadu Skorin vrh 1.636 mnm, i na istoku Kariman 1 857 mnm.

Gornja Moraca (suvo korito planinske rijeke)U meridijanskom pravcu doline Morače preovladavaju vjetrovi iz južnog i sjevernog smjera. Srednja godišnja temperatura vazduha na profilu dolina – površ – greben imaju vrijednost 11º, 6º i 2ºC, a godišnja količina padavina 1 800, 2 200 i 3 000 mm. Tako značajna količina padavina, ponire na prostranim krečnjačkim terenima površi i najviše planinske mase i izbija u obliku izvora, pretežno raspoređenih na kontaktnom pojasu propusnih i vododrživih slojeva.

Od kanjona Platije do Zlatice (30 km), rijeka prolazi riječnim terasama, a od Zlatice šljunkovitom deluvijalnom ravni Zetske ravnice, sve do Podgorice, od Podgorice do Virpazara kroz Zetsku ravnicu sve do Skadarskog jezera.

Sliv Morače sa različitim klimatskim odlikama na uzdužnom i poprečnom profilu doline, različitog geološkog sastava pojedinih djelova i različite vertikalne raščlanjenosti uslovljavaju i različite klimatske zone, a samim tim i različiti biljni svijet. Od Jadranskog sredozemna klima prelazi u umjereno kontinentalnu. Otvorenost sliva sa juga i jugozapada omogućava prodiranje toplih i vlažnih vazdušnih masa. Maritivni uticaji se naročito osjećaju i u nižim djelovima sliva. U termičkom pogledu, jasno se izdvajaju godišnja doba, a naročito su ekstremne zone ljeto i jesen. U odnosu na prostorne cjeline, položaj sliva Morače nalazi se između Zetske ravnice i basena Skadarskog jezera na jugu i područja visokih planina središnjeg pojasa Crne Gore na sjeveru.

Ovakve klimatske odlike u dolini Morače uslovili su i različit biljni svijet. Od pojasa suptropske vegetacije prisutne u Zetskoj kotlini slijede u kanjonskom dijelu, uzvodno i po visinskim spratovima, listopadni, četinarski i travni.

Što se tiče ekonomsko – geografske slike jasno se zapaža da su naselja razbijena, da raspolažu ograničenim i nepovoljnim prostorom za širenje, naseljavanje i razvojem osnovnih funkcija (poljoprivredom), te da su veoma teški uslovi za komuniciranje, posebno u poprečnom profilu. I pored toga što su savladane Mrtvičke litice, izgradivši toliko značajan put od Međurečja do Veljeg dubokog i što je uspostavljena saobraćajna veza od Mioske do Žabljaka, problem povezanosti naselja i podizanje osnovnih oblika infrastrukture i dalje ostaje jako izražena.

Rijeka Moraca, PodgoricaOd istorijskih spomenika najznačajniji je lokalitet pored magistralnog puta, na kojem je podignut manastir Morača. Crkva manastira Morače podignuta je 1252. godine kao zadužbina Stefana Nemanjića, sina Vukanova, a unuka Stevana Nemanje. Ovaj kulturno – istorijski spomenik imao je značajnu ulogu u istorijskom razvitku kraja, pa je uz prirodne uslove, ova zona odavno dobila centralnu funkciju za kanjonski dio doline Morače, ukupne dužine 35 km.

Morača nastaje od Rizačkog i Javorskog, potoka koji počinju od vododjelnice prema Tari, a spajaju se od sela Bojića. Njena zelena traka od izvora do ušća u Skadarsko jezero duga je 103,4 km, s bezbroj dubokih i bistrih virova i pritoka, pjenušavih bukova i brzaka. Na dužini od oko 9 km u svom toku nemirna Morača vijuga između visokih kamenih litica – Platija. U to neuobičajeno kameno izdanje usijeca jedan od najslikovitijih kanjona u našoj zemlji. Sliv rijeke Morače odlikuje se vrlo izrazitim reljefom sa mnogim i relativno visokim planinama. Morača ima pad oko 2 100 m od izvora pa do Titograda, što predstavlja izuzetnu koncetraciju pada na kratkom rastojanju od 70 km. Duž svog toka prima izvjestan broj manjih i većih pritoka.

Ono što je bitno napomenuti jeste da je rijeka Morača 2017 godine, tokom ljetnjih mjeseci presušila do samog ušća rijeke Zete. Izvor Grlo je presušen kao i periodično jezero.

Pripremila: Ana Mijanović

Literatura:
Kasalica S. (1983): Kontinentalna ekskurzija, Zbornik XI kongresa geografa SFRJ održanog i SR Crnoj Gori od 28.IX do 2.X 1981, Titograd.
Mihailović R. (1984): Dolina Morače – geografski problemi zaštite životne sredine, doktorska disertacija, PMF, Univerzitet u Novom Sadu.
Radojičić B. (2005): Vode Crne Gore, Filozofski fakultet, Institut za geografiju, Nikšić, 2005.
Filipović S. (1975): Stanje vodotoka Zete i Morače na osnovu hemijskih ispitivanja, Glasnik Republičkog zavoda za zaštitu prirode i prirodnjačkog muzeja u Titogradu, br 8, Titograd.

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here