SHARE

asasasasa

O postanku Zemlje kao planete, i o nastanku Sunčevog sistema postoje brojne hipoteze. Spektralna analiza zraka sa Sunca i analiza zraka drugih zvijezda, kao i neposredna hemijska analiza meteorita koji dospijevaju na Zemlju iz kosmosa, pokazuju da se sve planete Sunčevog sistema sastoje od istih hemijskih elemenata, tj. od iste materije. Međutim, i pored toga, nastanak i porijeklo kosmosa i planeta, ni do dan danas nijesu objašnjeni. Ovo pitanje je veoma važno za sve prirodne nauke. Sve hipoteze koje su kroz istoriju izlagane, imaju veliki broj svojih pobornika i protivnika. Pri tome treba naglasiti, da se ni jedna od tih hipoteza ne može prihvatiti kao konačno i definitivno razjašnjenje i razrješenje pitanja o postanku planete Zemlje, kao i kosmosa uopšte.

Sve hipoteze o postanku planete Zemlje i Sunčevog sistema suštinski se razlikuju po tome što je po jednima Zemlja nastala otkidanjem od neke veće mase, a po drugima spajanjem (kondezovanjem) sitnijih čestica. To je jedan od dokaza da je materija vječita, ona se ne stvara i ne iščezava, ali se mijenja i prelazi iz jednog stanja u drugo.

tab

Predstave o razjašnjenju ovog enigmatičnog pitanja su stvarane još u antičkom periodu. Antički filozof Heraklit je ukazivao na to da je ,,svijet jedinstven i da nije stvoren ni od Bogova niti od ljudi, već je on vječno živa vatra koja se zakonomjerno pali i gasi”.

Kasnije, vremenom su predlagane brojne hipoteze koje su imale nešto konkretnije odgovore na ovo veoma kompleksno i važno pitanje. Neke od najpoznatijih su:

  • Nebularna ili Kant-Laplasova hipoteza. Po njemačkom filozofu Emanuelu Kantu i francuskom matematičaru Pjer Simon Laplasu, Sunčev sistem i Zemlja su nastali od magline koja se sastojala od usijanih čestica. U njihovu čast je ova hipoteza nazvana Kant-Laplasova (ili nebularna) hipoteza. Usled okretanja oko svoje ose, od magline koja se hladila i zgušnjavala, odvajali su se pod dejstvom centrifugalne sile djelovi od kojih su postali članovi Sunčevog sistema. Zemlja je iz usijanog prelazila u tečno stanje, a zatim je daljim hlađenjem stvorena čvrsta kora. Centralni dio mase koji je ostao je Sunce.

Podloga za ovu hipotezu je postojanje određenih zakonomjernosti, tj. kretanje vasionskih tijela u istom smjeru. Naknadnim saznanjima se došlo do zaključka da se Uran kreće u retrogradnom smjeru (od istoka prema zapadu), kao i sateliti nekih planeta (tri Jupiterova, jedan Saturnov, četiri Uranova i jedan Neptunov satelit). Ova naknadna astronomska otkrića i saznanja su uspjela da ospore Kant-Laplasovu hipotezu.

  • Šmitova hipoteza. Po ovoj hipotezi, o hladnom porijeklu Sunčevog sistema i planeta, Sunce je prošlo kroz oblak kosmičke prašine koji se nalazio u okviru Galaksije. Pri izlasku iz oblaka, Sunce je svojom gravitacijom povuklo značajan dio materije iz tog istog oblaka. Vremenom, iz te mase, zgušnjavanjem i sabijanjem su se formirale planete

u Sunčevom sistemu. Po ovoj hipotezi planeta Zemlja je stvorena postepenim zgušnjavanjem čvrstog materijala iz oblaka kosmičke prašine.

  • Planetezimalna hipoteza. Ova je hipoteza zasnovana na mišljenju da se u određenim okolnostima Sunce susrelo sa nekom zvijezdom. Zbog zgusnutog gravitacionog privlačenja, na Suncu su nastale izbočine koje su bile još i uvećane Sunčevom unutrašnjom eruptivnom aktivnošću. Zbog toga su velike količine gasovite materije izbačene iz Sunčeve mase do udaljenosti na kojoj danas imamo planete. Ta je materija oblikovana u spiralne krakove, koje je i dalje vukla prolazeća zvijezda, pa se njihova brzina povećala nezavisno od Sunčeve rotacije. Materija spiralnih krakova brzo se hladila, pa je došlo do stvaranja čvrstih čestica koje su nazvane planetezimale. Kada su planetezimale vremenom povećale ugaonu brzinu kretanja, tek su tada nastale planete koje se nalaze na različitoj udaljenosti od Sunca.

Kasnije je ustanovljeno da Sunčeve izbočine nijesu posljedica unutrašnjih eruptivnih procesa, pa nijesu ni mogle pomoći plimskim silama zvijezde u odvlačenju materije dalje od Sunca. To je razlog što ova hipoteza nije prihvatljiva, iako jeste moguć susret zvijezda na ovaj način.

  • Plimska hipoteza. Ova hipoteza je predložena od strane J. Jeansa i H. Jeffreysa 1925. godine i predstavalja varijantu planetezimalne hipoteze. I po ovoj hipotezi je određena zvijezda prošla pored Sunca i zbog privlačne sile izazvala otkidanje mlaza Sunčeve gasovite materije, ali je nije potpuno privukla. Postupnim udaljavanjem od Sunca, njena privlačna sila je bila sve manja. Zbog toga je materija otkinuta od Sunca ostala odvojena, hladila se, zgušnjavala i raspala u više djelova od kojih su formirane planete u Sunčevom sistemu.
  • Hipoteza o dva Sunca blizanca. Kod ove hipoteze se kreće od pretpostavke da je Sunce u početku imalo zvijezdu blizanca od koje su nastale planete. Po jednom viđenju ove hipoteze, blizanac današnjeg Sunca je bio odvučen od strane neke zvijezde koja je bila u prolazu, ali ne i privučen. Tako je materija ostala u sferi djelovanja Sunca i od nje su nastale planete.

Po drugoj pretpostavci, zvijezda blizanac je doživjela eksploziju, karakterističnu za zvijezde tipa supernove, a iz njene materije su nastale planete.

Lako je zaključiti da je hipoteza zasnovana na previše pretpostavki, a kao i ostale, zapostavila je pitanje hemijskog sastava svemira i svemirskih tijela, te iz navedenih razloga nije prihvatljiva.

  • Globularna kontrakciona hipoteza. Kod ove hipoteze su polazna tačka globule, okrugle i veoma neprozirne skupine u svemiru. Veličina globula prema približnoj procjeni, može biti nekoliko hiljada puta veća od Zemljine putanje, a masa slična masi neke zvijezde. Proračuni su pokazali da se hladni oblaci takve mase mogu kontrahovati zbog gravitacije. Zato se smatra da su globule ustvari zvijezde u nastajanju, a oblikuju se od međuzvijezdanog gasa i prašine. Moguće je da su Sunce i planete nastali gravitacijonom kontrakcijom takve globule, te da je postanak planeta bio normalan propratni događaj uz stvaranje zvijezda. Glavni razlog ,,izlivanja” materije iz unutrašnjosti zvijezde jesu počeci nuklearnih reakcija, a te reakcije su nastale zbog povećanja temperature. Ono je sa druge strane nastalo zbog kompresovanja materije zvijezde. Vremenom su od tih materija formirana tijela Sunčevog sistema.
  • Protoplanetarna hipoteza. Kod nje su takođe, polazne tačke gledišta globule. Pristalice ove hipoteze podrazumjevaju da je Sunce mnogo mlađe nego li naša galaksija kao cjelina i da je nastalo prije oko 5 milijardi godina. Od globula se sažimanjem i rotiranjem formirao disk. Mješanjem i sudaranjem čestica u disku nastao je vrtlog, a vremenom je došlo do približnog kružnog kretanja mase oko središta. Centralni dio mase je postupno formiran u današnje Sunce, a samo je deseti dio mase Sunca ostao u regiji diska i iz nje su oblikovane planete.

tonzStarost Zemlje kao planete, sudeći po starosti starih minerala i meteorita, određena je na približno 5 milijardi godina. Izučavanje pitanja o nastanku Sunčevog sistema i planeta Sunčevog sistema uopšte, ostaje velika enigma i izazov današnje nauke i naučnika.

Pripremio: Marko Drašković

Literatura:
Burić, G. Barović, (2004): Astronomska geografija. Filozofski fakultet, Nikšić
Jovanović V., Srećković – Batočanin D. (2006): Osnovi geologije. Zavod za udžbenike, Beograd
Lješević (2012): Strukturna geomorfologija. Univerzitet Crne Gore, Geografski institut, Filozofski fakultet, Nikšić

SHARE
Previous articleIstraživanje Saturna
Next articleMjesec

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here