SHARE

Po svojim odlikama, patuljaste planete podsjećaju na 8 planeta Sunčevog sistema, imaju loptast oblik i kreću se po svojim orbitama oko Sunca. Za razliku od planeta, patuljaste planete nijesu bile u stanju da ,,očiste” svoje orbite od drugih objekata koji se nalaze na istoj ili približnoj udaljenosti od Sunca. Po veličini, patuljaste planete su mnogo manje od planeta, manje su čak i od Mjeseca. Po definisanim uslovima Međunarodne astronomske unije (IAU), nebeska tijela koja nazivamo patuljastim planetama moraju da imaju sledeće karakteristike:

  • moraju da imaju dovoljnu masu da imaju loptast ili približno loptast oblik
  • da kruže oko Sunca
  • da nisu “raščistile” svoje orbite oko Sunca od drugih nebeskih tijela
  • da nisu sateliti.

patuljaste plSve patuljaste planete se nalaze u Kuiperovom pojasu ili u pojasu asteroida između Marsa i Jupitera.

Kada je donijeta teza kojom su definisane patuljaste planete, razvila se naučna debata o opravdanosti kvalifikovanja Plutona kao devete planete Sunčevog sistema, obzirom da posjeduje sve karakteristike patuljastih planeta. Međunarodna astronomska unija (IAU), koja predstavlja autoritet i donosi odluke koje se tiču planetarnih pitanja je 2006. godine imala zasjedanje u Pragu, na temu: ,,Definisanje pojma planeta”. Rasprava na zasjedanju je trajala nekoliko dana i MAU-u je odlučila da izglasa, po mnogima kontraverznu definiciju planeta. Ova definicija isključuje Pluton kao planetu i svrstava ga u novu kategoriju – patuljaste planete, a Sunčev sistem ostavlja sa brojkom od 8 planeta koje orbitavaju oko Sunca.

Ova odluka je izazvala proteste, kako među onima koji su još u djetinjstvu naučili da oko Sunca orbitava 9 planeta, tako i među astronomima koji su prisustvovali ovom zasjedanju Međunarodne astronomske unije i istakli su da je u glasanju učestvovalo samo 4 % od ukupnog broja članova MAU-e.

Ipak, mnogi astronomi koji su bili protiv ove odluke, vjeruju da će buduća astronomska otkrića opozvati kontraverznu definiciju pojma planeta. Bilo kako bilo, odluka o ukidanju Plutonovog statusa planete je izglasana, konačna je i trenutno je na snazi.

Poznato je 5 patuljastih planeta: Ceres, Pluton, Eris, Makemake i Haumea.

Ceres je prvi objekat otkriven u pojasu asteroida između Marsa i Jupitera. Italijanski astronom Ɖuzepe Pjazi (Guiseppe Piazzi) je 1801. godine otkrio Ceres i definisao ga kao planetu, a naknadno kao asteroid. Od 2006. godine ima status patuljaste planete.Ceres je blago spljošten na polovima, a prečnik na ekvatoru mu je 950 km. Po sastavu je mnogo sličniji Zemlji i Marsu nego ostalim asteroidima. U središtu Ceresa je stjenovito unutrašnje jezgro, koje obavija omotač od leda, preko koga se nalazi tanji spoljni omotač sastavljen od finih čestica prašine.

Osnovni podaci za Ceres:

Srednja udaljenost od Sunca 413 690 250 km
Perihel (tačka na orbiti gdje je planeta najbliža Suncu) 380 951 528 km
Afel (tačka na orbiti gdje je planeta najdalja od Sunca) 446 428 973 km
Period revolucije 4,6 zemaljskih godina
Poluprečnik 476,2 km
Obim 2 922,1 km
Specifična gustina 2,09 g/cm³
Gravitaciono ubrzanje 0,28 m/s²
Period rotacije 0,378 zemaljskih dana / 9,074 sati

Puton je otkrio Klajd Tombau (Clyde Tombaugh) 1930. godine. Smatra se da je on najveća patuljasta planeta. Orbita mu se nalazi iza orbite planete Neptuna u zoni koja se naziva Kuiperov pojas. Površinski sloj Plutona izgrađen je od zaleđenog metana i azota, a jezgro od kompaktne stijenske mase koga okružuje omotač od leda. Period revolucije mu je 248 zemaljskih godina, a udaljen je od Sunca prosječno 5 900 milona km. Pluton ima izrazito eliptičnu orbitu, kada se nalazi u perihelu (tačka na orbiti gdje je najbliži Suncu), blizina Sunca povećava površinsku temperaturu, jedan deo zaleđenih gasova se otapa i formira tanak i izuzetno razređen sloj gasova oko Plutona. Dakle, formira se atmosfera. Kada se Pluton udalji od Sunca, gasovi se ponovo lede i patuljasta planeta ostaje bez atmosfere.
Rotacija Plutona je retrogradna, rotira od istoka ka zapadu, a vreme rotacije mu je 6,4 zemaljaskih dana.

pp

Pluton ima satelite. Najveći je Kairon (Chairon), udaljen je od Plutona 19 640 km i upola je manji od njega. Otkriven je 1978. godine. Posmatranjem Plutona 2005. godine otkrivena su još 2 manja satelita, Niks (Nix) i Hidra (Hydra), a spisak Plutonovih satelita je ponovo dopunjen 2011. i 2012. godine kada su otkriveni Kerber (Kerberos) i Stiks (Styx).

Osnovne brojke o Plutonu:

Srednja udaljenost od Sunca 5 906 440 628 km
Perihel 4 436 759 954 km
Afel 7 376 124 302 km
Period revolucije 247, 92 zemaljskih godina
Poluprečnik 1 151 km
Obim 7 231,9 km
Specifična gustina 2, 05 g/cm³
Gravitaciono ubrzanje 0, 66 m/s²
Period rotacije – 6,378 zemaljskih dana (retrogradno)
Površinska temperatura (min/max) – 233 / – 223˚ C

Haumea je otkrivena 2003. godine, a veličinom je slična Plutonu. Ima neobičan oblik, spljoštena je na ekvatoru i izdužena po polovima. Ovo je jedan od najbrže rotirajućih objekata u Sunčevom sistemu, izvrši rotaciju na svaka 4 sata. Pretpostavlja se da je izgrađena od stjenovitog, kompaktnog jezgra, a da je omotač jezgra izgrađen od leda. Haumea ima i satelite. Otkriveni su 2005. godine: Hi’aka i Namaka.
Osnovni podaci za Haumeu:

Srednja udaljenost od Sunca 6 432 011 461 km
Perihel 5 157 623 774 km
Afel 7 706 399 149 km
Period revolucije 281,39 zemaljskih godina
Period rotacije 0,163 zemaljskih dana; 3,915 zemaljskih sati

Makemake je patuljasta planeta koja je malo manja od Plutona. Treba joj 310 zemaljskih godina da završi revoluciju oko Sunca. Na površini su joj pronađeni tragovi zamrznutih gasova, metana, azota i etana. Otkrivena je 2005. godine.

Osnovni podaci za Makemake:

Srednja udaljenost od Sunca 6 783 345 606 km
Perihel 5 671 928 586 km
Afel 7 894 762 625 km
Period revolucije 305,34 zemaljskih godina

Eris je otkriven 2003. godine. Ima izrazito izduženu orbitu, a vrijeme revolucije mu je 561 zemaljska godina. Tokom revolucije, sublimacijom gasova stvara se atmosfera u periodu primicanja planete perihelu, a sa udaljavanjem patuljaste planete od Sunca ona se ledi i nestaje. Površina Erisa ima izražen albedo (albedo predstavlja odnos između količine reflektovane zračne energije i intenziteta globalnog zračenja) i reflektuje svjetlost kao površina snijega. Pretpostavlja se da se površinska temperatura kreće između – 217˚ C i     – 243˚C. Eris ima jedan poznat satelit, Disnomiju (Dysnomia).

Osnovni podaci za Eris:

Srednja udaljenost od Sunca 10 180 122 852 km
Perihel 5 765 732 799 km
Afel 14 594 512 904 km
Period revolucije 561,37 zemaljskih godina
Period rotacije 1,079 zemaljskih dana / 25,9 zemaljskih sati

 

Pripremio: Marko Drašković

Literatura:
Burić, G. Barović, (2004): Astronomska geografija. Filozofski fakultet, Nikšić
Dolinaj (2014): Osnovi astronomije za geografe. Univerzitet u Novom Sadu, Novi Sad
Ducić, G. Anđelković (2006): Klimatologija – Praktikum za geografe, Geografski fakultet, Beograd
www.solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/dwarf”>https://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/dwarf#!
www.news.nationalgeographic.com/news/2010/11/101122-science-space-pluto-not-planet-bigger-eris/”>

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here