SHARE

Krečnjački teren uslovio je na ovom prostoru odsustvo stalnih površinskih vodotoka i uopšte, pored dosta visoke količine padavina, oskudicu pijaće vode. S druge strane, brojni primjeri pokazuju bogatstvo podzemnih hidrogeoloških pojava. Šire posmatrano, ovaj teren pripada slivu Skadarskog jezera, odnosno rijeke Zete. Najveći i jedini površinski vodotok je rijeka Sušica.

Sušica je ujedno najveća pritoka rijeke Zete na njenom toku kroz Bjelopavlićku ravnicu. Izvire ispod Dubrave zagredske. Teče samim obodom Plata i Obršnja, odnosno Veljeg i Malog Garča s jedne, i Bjelopavlićke ravnice s druge strane. Ukupne je dužine oko 15 km. Od toga Zagredi pripada oko 5 km. Pravolinijsko rastojanje od izvorišta Sušice – Modrog oka do Oraške jame je 3,5 km.

Sušica pripada, kao što sam naziv kaže, tipu povremenih vodotoka. U periodu kišne sezone novembar – mart obiluje vodom i funkcioniše kao stalni vodotok. Katkad i tokom aprila kada se intezivno otapa snijeg s Garča. Dešava se da može da „ustane“ u maju i junu, poslije jačih i kratkotrajnih kiša. Tokom ljeta u pojedinim djelovima korita ostaju lokve, koje se koriste za navodnjavanje zasijanih parcela. Kada je nizak vodostaj u toku januara i februara voda se u koritu zaledi. Vodu dobija od nekoliko povremenih izvora, linijski raspoređenih duž desne obale. Najprije je to Modro oko, zatim Šabovo oko, Grgurovo oko, i izvor kod mosta Šunjina – Filipova jama. Između njega i Oraške jame nekoliko je manjih povremenih izvora, od kojih su dva u Pokrajnicama i jedan zvani Potok na Orašju od koga nastaje, tokom obilnih kiša, kraći vodotok prije nego se ulije u Sušicu. Povremene hidrogeološke pojave funkcionišu kao izvori samo u vlažnom dijelu godine i preko njih se prazni kraška izdan ispod Garča. S lijeve strane, izuzev manjih potočića, Sušica nema većih pritoka. U tom dijelu preko kanala drenira se najveći dio Veljeg polja i Grudica.

123

Na svom toku kroz Zagredu, Sušica uglavnom slijedi pravac sjeverozapad – jugoistok, dok veće skretanje ima prije nego uđe u dolinsko proširenje kod Oraške jame. Tu napušta teritoriju Zagrede i teče kroz Počkalje, ispod Koravca i Plane, pored Novog Sela do ušća u Zetu između Ćesakovine i Spuža. U periodu velikog priliva vode, Sušica se izliva i plavi pribrežne djelove, naročito na dijelu zvanom Mlake, gdje se može zadržati i do 10 – 15 dana.

Stanje kvaliteta vode rijeke Sušice nije na zadovoljavajućem nivou. Ovo je stoga što ona služi kao kolektor za otpadne vode iz kasarne „Milovan Šaranović“ i iz pojedinih domaćinstava. Primjetno je da se čvrsti otpad ponekad odlaže u samom koritu, s ubjeđenjem da će to Sušica odnijeti, a pri tom se ne vodi računa da će to preko Zete i Morače dospjeti dalje do Skadarskog jezera. Stoga se čišćenje korita i strožija kontrola odlaganja otpada nameću kao neminovnost, posebno iz razloga što se tu nalazi jedno od najizdašnijih vodoizvorišta u opštini Danilovgrad – Oraška jama.

Oraška jama pripada tipu kraških izvora – estavela. Jedan period funkcioniše kao vrelo, a potom kao ponor. Najniži dio vode u podzemnom kanalu je na oko 29 m nadmorske visine. Ujedno je to najizdašnija desna pritoka na ovom dijelu toka Sušice. Prije nego vode Oraške jame počnu da izviru, čuju se karakteristični zvukovi, pa se ovdje kaže da „ječi (buči) jama“, što znači da će ubrzo Sušica „provreti“. Početkom devedesetih godina donacijom Švajcarske vlade, izgrađena je manja brana, kako bi se spriječilo da vode Sušice prodru u kanal Oraške jame. Oraška jama je važno vodoizvorište Danilovgrada i prva je estavela kaptirana za vodosnabdijevanje naselja. Odavde se vodom napajaju i domaćinstva u Orašju i Zagredi.

Između ponora Orlujina na Čevu (850 m.n.v.) i Oraške jame (30 m.n.v.), utvrđena je veza preko fiktivnog podzemnog vodotoka u dužini od 13 750 m, a srednja brzina kretanja vode je 5,3 cm⁄sec. Takođe, zna se za podzemnu vezu između jame Đevojačka kapa i Oraške jame. Izdansko oko kraškog kanala Oraške jame ukazuje na postojanje velike podzemne akumulacije ispod Orašja i Garča. Danas se iz Oraške jame tokom ljeta, za danilovgradski vodovod koristi oko 150 l⁄sec.

Po M. Buriću (2000. god. str. 48) koji se bavio ispitivanjem osobina Oraške jame tokom 1993. i 1994. godine, temperature vode su dosta stabilne i iznose oko 11,5° C. Voda je bez ukusa i mirisa, i ima Ph vrijednost od 7 – 7,8. Sadržaj slobodnog amonijaka i nitrita u tom periodu nije utvrđen, mada može biti posljedica izlivanja susjednih otpadnih voda kroz ekscesne situacije. Kiseonik je utvrđen u pojedinačnim analizama u visokom iznosu od 11 mg⁄l. Povremeno se u vodi pod uticajem sliva, javlja povećanje polimorfnih bakterija i ukupnih mezofilnih aerobnih bakterija u 100 ml vode, što se rješava dezinfekcijom.

O zaštiti i očuvanju slivnog područja Oraške jame sem nadležnih organa i lokalno stanovništvo treba da vodi računa. Danas je, preduzimanjem određenih mjera, strogo zabranjeno bacanje otpada u sanitarnoj zoni izvorišta, kao i pristup samom izvorištu neovlašćenim licima.

Od ostalih hidrografskih vidova na području Garča imamo pištevine, lokve, ublove i bistijerne.

Na zagredskoj strani Veljeg Garča, na 1 320 m.n.v., nalazi se Piperski lokanj, jedini povremeni izvor koji funkcioniše kao pištevina. Tu su još i Žukovica (dobila naziv po biljki žukvi), Širokovac na 920 m.n.v. i Lisa na 700 m.n.v. U dijelu Garčića postoje lokve i manji ublovi na Leri, Lokanju i manja lokva na Dočiću. Poznata je i ublica ispod Male Zagrede. Pomenuti lokaliteti imali su veći značaj u vrijeme intenzivnijeg bavljenja stočarstvom, kao pojilišta. Ublovi su najčešće rađeni u gnjili i đeru.

Naročito su na ovom prostoru česte bistijerne, koje su, sve do priključenja na vodovod, imale važnu ulogu za skupljanje kišnice i opskrbljivanje stanovništva pijaćom vodom. Među njima ima većih bistijerni koje su komuni (takve su u Maloj Zagredi, Vjetarnom brijegu, Veljoj Zagredi), i manjih bistijerni koje su češće i gdje jedna dolazi na 2 – 3 domaćinstva. Građene su u kamenu, a u novije vrijeme u malteru. Danas se najviše koriste za pojenje stoke, a manje za piće. Ovdje imamo i kamenica – manjih udubljenja u kamenu uglavnom nastalih prirodnim putem.

Zna se da ima i jama sniježnica u kojima se dugo zadržava snijeg. Takve su Velika i Mala Sniježnica u Zagredi. U udubljenjima, jamama, provalijama i škripovima na Garču, takođe se snijeg zadržava do duboko u ljeto. Pomenuto je da između jame Đevojačka kapa i Oraške jame postoji povremeni manji podzemni vodotok. Kod Sutine jame blizu Vukove gomile, postoji voda na dnu. U Gorčinovoj jami u Jamčini, javlja se povremen tok, a u pećini Studenduli postoje manja pećinska jezerca s vodom.

U vrijeme intenzivnog izlučivanja padavina javljaju se potoci i pojava potočne erozije. Takvi su Potok u Maloj Zagredi, Bajov potok u Veljoj Zagredi, Ublički potok ispod Ublice, Kusi potok i drugi, koji ustvari predstavljaju vododerine. Za manje vododerine i potok, ovdje se koristi naziv „vodovari“.

Riječ je o hidrografiji ovog prostora i o ovoj „Sušici“. Sušice su sve iste. Svaka odjednom dođe, ali kako dođe tako i prođe. Ostaje ono što se u nju ubaci, a toga ima jako mnogo. Ova Sušica je ovakva, a druge su drugačije i slične po reljefu. Ovo je rijeka ispod planinskog masiva Malog i Veljeg Garča, zapadni dio opštine Danilovgrad. Slivno je područje sa pomenutih planina i provjerenih izvorišta. Kad tamo padnu kiša i snijeg, evo i nje. To je potvrda prirodne veze „Čevske jame“ (ponor Olujine) i drugih slivova sa Oraškom jamom. Hidrografija ovog prostora je vrlo specifična i skopčana sa hidrološkim karakteristikama neposrednog i šireg okruženja. Karbonati na ovom prostoru su veoma propustljive stijene. Vodno bogatstvo ispoljava se u obliku niskih kraških izdani koje se prazne po kontaktu dna rječne doline i dolinskih strana pri većim vodostajima. Po obodu dolinskog dna ova podzemna jezera dostupna su preko povremenih izvora i jama. Na vodotoku rijeke Sušice ispod Garča to su: Modro oko, Šabovo oko, Grgurovo oko, Filipova jama, Oraška jama i Počkaljska jama, sve nizvodno.

Napomena: koeficijenat filtracije karbonatnih stijena je veliki, ali uslovljen tipom poroznosti koji asocira na mrežu površinskih vodotoka. Pore se javljaju najčešće u obliku kraških i pećinskih kanala, ponegdje prohodnih od površine terena do nivoa podzemnih voda, a vjerovatno i dublje. Tako se na Oraškoj jami kraški kanal koji izlazi na površinu terena nastavlja preko podzemnog jezera ispod Orašja, odnosno Garča. U kraškom terenu između Čeva i Danilovgrada, ispod Garča, utvrđena je jedna od najvećih brzina kretanja podzemnih voda u karstu Crne Gore. Time je ustvari indetifikovan podzemni vodotok između Čeva i Oraške jame, koji se pri visokim vodostajima kreće fiktivnom brzinom od 5,34 cm/s.

Čvorne tačke rijeke Sušice su:
Izvorište Sušice, narod ga zove „Modro Oko“ – u prevodu Bistro oko, nalazi se ispod Svinje glave i Tocila;

Dalji tok je pravolinijski sve do „Filipove jame“ pored mosta „Petra Šunjina“. U tom dijelu ima više estavela – izvorišta ispod Garča, koje se intezivno dopunjavaju atmosferskim vodama sa prostora Veljeg polja i Vilindara, Kasarna i Grudice, sve zapadno od magistrale prema koritu Sušice.

Filipova jama je karakteristična za tok rijeke Sušice, jer kad ona izavri onda Sušica formira svoj ukupni i logični tok. Tu je i jedna biljka zvana murva, koju nikada niko nije sjekao izuzev što je priroda učinila i Sušica odnijela.

Sljedeći tok Sušice sa usputnim estavelama je do jame Oraške, glavnog izvorišta, na 33 m.n.v. Tok je pravolinijski sve do 100 m koje je karakteristično naspram samog izvorišta, gdje je poluostrvski meandar prema samom izvorištu, odakle Sušica formira svoj tok, zapadno do Počkaljske jame kao estavele, južno Zagaračke Livade, Bileća, Novo Selo i dalje do ušća u Zetu.

Oraška jama je glavno vrelo. Kada ono buči Sušica izvire. Uzvodno ide sve do mosta Petra Šunjina i Filipove jame, koja kada provri formira se tok rijeke koji u vrijeme visokih padavina plavi veliki dio ovih prostora, ali to, na sreću, dugo ne traje jer kako dođe, ono još brže pođe. Međutim, Oraška jama je neiscrpni rezervat prirodno čiste vode za koje se potrebe i sada koristi, sa kapacitetom od preko 200 s/l, što je potvrđeno u dosadašnjim periodima. Istina, eksploatacija je nešto skuplja od prirodnih tokova, ali je ovdje neminovna s obzirom da čini okosnicu vodovodnog sistema opštine Danilovgrad. Rezervat Oraška jama još niko nije utvrdio iako su vršena istraživanja čak i snimanjem jezera tehnologijom ronilaca. Tada je potvrđeno da se radi o neiscrpnom vrelu pa su dalja istraživanja prekinuta, ali su zato povećani kapaciteti eksploatacije (Nova pumpa i novi vodovod Fi 200 do Božove Glavice). Rezervat se nalazi u samom podnožju slivnog područja planine Garča i šire Katunske nahije, za koje se kaže da su „šuplje“ po odjecima gromova i metaka iz Kasarne. To je potvrda da voda koja se slije u ovaj rezervat prođe brojne filtere, te se potvrdilo da je kao takva uvijek čista. Prirodna opasnost za ovaj rezervat je lijeva obala Sušice sve do meandra pored izvorišta. Sa te strane estavela nema, izuzev prirodnog dotoka atmosferskih voda, koje su u posljednje vrijeme obogaćene sa fekalnim vodama koje su već ugrozile korito Sušice, a moguće i Rezervat Oraške jame i pored već izgrađene brane. Atmosferska kanalizacija je potpuno pomiješana sa fekalnom (septičkim jamama). Sadašnji subjekti i drugi, koji se formiraju na tom prostoru, sve više povećavaju rizik da se vrlo brzo suočimo sa problemom zagađivanja ovog vodoizvorišta u opštini Danilovgrad. Svi su na polazištu da će to Sušica odnijeti mimo Oraške jame, ali to nije dobro, jer to nije mimo nas niti je daleko, jer ga donosi u Zetu koja je još u goroj situaciji. Zato će biti neophodno razmišljati o ulaganjima u sisteme usmjeravanja i prečišćavanja atmosferskih i fekalnih voda i zaštitu korita. Vjerovatno da bi jedno od mogućih rješenja bilo i probijanje i usmjeravanje korita rijeke na poluostrvu ispred same Oraške jame, kako bi se iz vode iz gornjeg vodotoka što više udaljile od direktnog kontakta sa vodoizvorištem. Dužina prokopa oko 200 m.

Na padinama Garčeva nalaze se takozvane lokve: Lera, Ublica ručno zidana, Pipersko lokanje, Širokovac i Žukovica.

Sušica zaslužuje posebnu pažnju. Nju je najviše istraživao i najbolje opisao prof. Dr. Mihailo Burić u svojoj knjizi Danilovgrad – prirodne i demografske karakteristike:
„Sušica izvire ispod Dubrave zagredske, a tokom visokih vodostaja dobija vodu iz mnoštva povremenih izvora i estavela njenog korita. Najizdašniji i najuzvodniji izvor Sušice je voklijski izvor Modra oka. Tokom ljetnjeg perioda, ovaj izvor u potpunosti presuši, a nivo podzemne vode provuče se ispod krečnjačke drobine u njegov kraški kanal. Duž korita vodu povremeno dobija od Grgurovog oka, Šabovog oka, izvora kod mosta Petra Šunjina, Oraške jame i Podčkajske jame. Sušica teče obodom krečnjačkog masiva planine Garač, zatim pored Novog Sela i ispod mjesta Klikovače, a u Zetu se uliva između Ćesakovina i Spuža. Duga je oko 14 km. Najvažniji povremeni izvor u njenom koritu je estavela Oraška jama. Estavela Oraška jama je, po količini vode i udaljenosti, jedno od najznačajnijih izvorišta za vodosnabdijevanje Bjelopavlićke ravnice. Sliv Oraške jame nalazi se na području planine Garča i zapadno od njega, sve do Čeva. Cjelokupan sliv izgrađen je od karstifikovanih mezozojskih krečnjaka. To su veoma porozne stijene sa kraškim kanalima velikih dimenzija. Karstifikacija je prodrla duboko ispod doline rijeke Zete omogućavajući stvaranje velikih akumulacija podzemnih voda ispod planine Garač. Jedini povremeni izvor u slivu Oraške jame je Pipersko lokanje iznad zagrede, a ispod Veljeg Garča. On je male izdašnosti, a ljeti gotovo presuši, mada i u sušnom periodu djeluje u obliku manje pištevine. Najizdašniji i zapravo jedini stalni izvor u slivu Oraške jame je izvor Orlujina sa kojega se vodom snabdijeva naselje Čevo. Njegova izdašnost je pri niskim vodostajima svega 2,5 l/min. Ispitivanjima je utvrđen podzemni kraški vodotok između ponora Čeva i Oraške jame. Fiktivna dužina ovog vodotoka je oko 14 km, a brzina kretanja podzemnih voda kroz njegove kraške kanale, pri visokim vodostajima, 5,34 cm/s. Generalni smjer kretanja podzemnih voda u području Garča, odnosno sliva Oraške jame, je od zapada prema istoku. Nivo podzemnih voda u kraškom kanalu estavele Oraška jama u sušnom periodu nalazi se na 29 mnv. Izdansko oko ovog kraškog kanala ukazuje na postojanje velike akumulacije podzemnih voda pošto crpljenje od oko 125 l/s vode iz njega, u sušnom periodu, ne proizvodi bitne promjene prirodnog režima. Sada se sa Oraške jame tokom ljeta, za danilovgradski vodovod, koristi oko 150 l/s vode.“

Pripremio: Dušan Kalezić

Literatura:
Domazetović S. (2014): Zagreda – Svjedočanstva prošlosti, sadašnjosti i vizija budućnosti. Danilovgrad.
Burić M. (2000): Danilovgrad – Prirodne i demografske karakteristike. Danilovgrad.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here