SHARE

638831main_globe_east_2048Zemlja je treća planeta od Sunca, spada u grupu unutrašnjih – stjenovitih planeta. Zahvaljujući pogodnoj udaljenosti od Sunca, kao i postojanju atmosfere i hidrosfere, Zemlja je, izgleda jedina planeta Sunčevog sistema na kojoj su se stekli uslovi za razvitak života. Nalazi se na prosječnoj udaljenosti od Sunca od 149,5 miliona km. Zemljino kretanje oko Sunca se naziva revolucija. Jednu revoluciju oko Sunca Zemlja napravi za približno 365 dana. Istovremeno, obavljajući revoluciju oko Sunca Zemlja se kreće i oko svoje ose, takvo njeno kretanje se naziva rotacija. Jednu rotaciju Zemlja obavi za 24 časa.

Površina Zemlje je stjenovita, definisana radom unutrašnjih i spoljašnih sila, a 70 % površine planete pokriva voda. Do empirijskih podataka o unutrašnjoj građi Zemlje je praktično nemoguće doći. Međutim, posrednim istraživanjima, proučavanjima brzine prostiranja seizmičkih (zemljotresnih) talasa kroz sredine različite gustine, danas se može sa dosta velikom sigurnošću govoriti o unutrašnjoj građi Zemlje. Prema većini autora, ima koncentričnu građu i izgrađena je od kore, jednog ili više omotača jezgra i samog jezgra.

eart

Zemljina kora može biti okeanska i kontinentalna. To je periferni dio Zemlje. Okeanska ima debljinu od 6 do 10 km, izgrađena je od bazaltnih stijena, a njena gustina iznosi oko 3 g/cm³. Ona se sastoji iz dva sloja: gornjeg (sedimentnog) i donjeg (bazaltnog). Kontinentalna kora je znatno deblja ispod planinskih vijenaca i može da dostigne debljinu i do 70 km. Izgrađena je pretežno od granita, a gustina joj je oko 2,7 g/cm³. Kod kontinentalne kore imamo 3 sloja: sedimentni, granitni i bazaltni. Pored kontinentalne i okeanske kore, na Zemlji je pronađena i kora prelaznih djelova. Ona se nalazi na periferiji velikih oblasti. Za nju je karakteristično da se ispod nje nalaze glavna žarišta vulkanske aktivnosti, zemljotresa i tektonskih pokreta. Nešto je tanja od kontinentalne, a deblja od okeanske kore.

midwest_goe_2010299_lrgAnalizom seizmograma potresa u Pokuplju, dokazano je da je Zemljina kora odvojena od omotača površinom gdje i sa jedne i sa druge njene strane postoje razlike i u gustini i brzini rasprostiranja seizmičkih talasa. Ova površina se naziva Mohorovičićev diskontinuitet ili moho površ (tako se naziva prema hrvatskom naučniku Andriji Mohorovičiću, koji je otkrio ovu zonu diskontinuiteta). Ispod kontinenata se ova zona nalazi na prosječnoj dubini od 50 do 60 kilometara, a ispod okeana ona se nalazi na dubini od 10 do 12 kilometara.

Omotač Zemlje se nalazi ispod moho površi i može se podijeliti na više zona. Gornji sloj je u čvrstom stanju, peridotitskog sastava i zajedno sa korom čini zonu koju nazivamo litosferom (grč. litos – kamen).

Ispod čvrstog gornjeg omotača nalazi se astenosfera. Ovo je veoma značajna zona, jer se nalazi u plastičnom stanju i to omogućuje da se u njoj dešavaju plastične deformacije i konvekciona strujanja materije, uzrokovana eventualnim toplotnim poremećajima. Ova zona se nalazi ispod okeanske kore na dubini od 80 do 150 km, a ispod kontinentalne na dubini od 150 do 250 km. U njoj se najčešće nalaze ognjišta vulkana i hipocentri najvećeg broja zemljotresa. Ona uslovljava i kretanje tektonskih ploča, jer u njoj zbog manje viskoznosti i razlomljenosti litosfere, ploče plivaju.

17_292_Earth_Hour_Web_Images_1600x600_v4

Mezosfera (donji omotač) je u čvrstom stanju i prostire se 670 – 2 900 km dubine. Na 2 900 – om km dubine, seizmički talasi naglo mijenjaju brzinu usljed promjene agregatnog stanja. Ovaj diskontinuitet se naziva Vihert – Gutenbergov i odvaja mezosferu od jezgra.

458692-earthZemljino jezgro se, prema većini istraživača, može podijeliti na spoljašnje, koje je tečno i gustine oko 10 g/cm³ i unutrašnje, čvrsto, gustine 13 g/cm³. Ono je radijusa 3 470 km, od dubine od 2 900 km odakle ono počinje, pa do dubine od 6 370 km (na toj dubini se nalazi centar jezgra Zemlje). Granica između jezgra i omotača jezgra je jasno izražena. Pretpostavlja se da jezgro ima silikatni sastav, sa veoma mnogo gvožđa i nikla. Za veliku gustinu u jezgru smatra se da je glavni uzrok visoki pritisak, što je dovelo do povećane koncentracije metala. Neki naučnici smatraju da visoki pritisak (koji u jezgru prelazi kritičnu granicu) dovodi do toga da se elektronski omotač atoma razbija i da se atomska jezgra spajaju. To objašnjava visoku gustinu materije u jezgru.

Osnovne brojke o Zemlji: (po Beselovom sferoidu iz 1841.)

Poluprečnik Ekvatora 6 377 397 m
Polaran poluosa 6 356 079 m
Srednji poluprečnik Zemlje 6 371 km
Ekscentričnost meridijanske elipse 1/300
Obim Zemlje po Ekvatoru 40 070 368 m (40 070,4 km)
Obim Zemlje po meridijanu (početnom) 40 003 423 m (40 003,4 km)
Dužina najmanjeg meridijanskog luka (L min) (0˚- 1˚) / 110 564 m
Dužina najvećeg meridijanskog luka (L max) (89˚- 90˚) / 111 680 m
Dužina srednjeg meridijanskog luka (L s. r.) (od 1˚) / 111 121 m
Površina Zemlje 509 950 714 km² (510 )
Zapremina Zemlje 1 082 841 300 000 km³ (1 083 )
Perihel (položaj najmanje udaljenosti Zemlje od Sunca na ekliptici) 147 098 291 km
Afel (položaj najveće udaljenosti Zemlje od Sunca) 152 098 233 km
Nagib orbite 0,00005˚
Nagib planete prema orbiti 23,44˚
Specifična gustina Zemlje 5,513 g/cm³
Gravitaciono ubrzanje 9,807 m/s²
Površinska temperatura: maksimalna/ minimalna – 88˚ C / 58˚ C

7203961392_488357f30a_bZemlja ima jedan satelit – Mjesec. Od Zemlje je prosječno udaljen 384 400 km. Prečnik Mjeseca je 3 467 km. Ima 31 put manju masu i 6 puta slabiju privlačnu snagu. Mjesec se kreće trojako. Okreće se oko svoje ose, oko Zemlje i zajedno sa Zemljom oko Sunca. Prema Zemlji je okrenut uvijek istom stranom, jer mu je period rotacije jednak periodu revolucije. Mjesečev dan je jednak Mjesečevoj godini, pošto se on za 27 dana 7 časova i 43 minuta jednom okrene oko svoje ose i za isto to vrijeme jednom obiđe oko Zemlje.

Pripremio: Marko Drašković

Literatura:
Jovanović V., Srećković – Batoćanin D. (2006): Osnovi geologije. Zavod za uđbenike, Beograd.
Burić M., Barović G. (2004): Astronomska geografija. Filozofski fakultet, Nikšić.
Lješević M. (2012): Strukturna geomorfologija, Univerzitet Crne Gore, Geografski institut, Filozofski fakultet, Nikšić.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here