SHARE

638831main_globe_east_2048Oblik – najranija shvatanja (filozofska), po metodu analogije smatraju Zemlju loptom, kao i ostala nebeska tijela. Kasnija naučna shvatanja se oslanjaju na precizna mjerenja i dokaze. Prva precizna gravimetrijska mjerenja su pokazala da je Zemlja oblika rotacionog elipsoida, koji je posljedica djelovanja dveju sila: gravitacije i centrifugalne sile. Gravitacija djeluje jednako u svim tačkama Zemlje, a centrifugalna sila je uslovljena rotacijom. Ona djeluje upravno na osu rotacije i najveće vrijednosti ima na ekvatoru, a najmanje na polovima. Posljedica takvog djelovanja centrifugalne sile je ispupčenje Zemlje na ekvatoru, a spljoštenje na polovima. Kroz precizna mjerenja i teoretska posmatranja, utvrđeno je da sila Zemljine teže ima izvjesne anomalije. Naime, gravitaciona sila je veća iznad okeana, zbog toga što su gustine mase Zemlje veće, a iznad kontinenata je manja, jer je ispod njih gustina mase manja od normalne, prosječne ili obračunate. To je posljedica neravnomjernog rasporeda masa koji izazivaju opšte anomalije, na osnovu kojih proizilazi da stvarna Zemljina površina predstavlja tijelo koje je Listing 1873. godine nazvao geoid. Najnovija saznanja poazuju da Zemlja ima kruškast oblik, tj. apioid. Naime, korišćenjem najnovijih satelita otkriveno je da je sjeverni Zemljin pol 15 metara dalji, a južni za 15 metara bliži Zemljinom centru.

Oblik Zemlje smo do sada spoznavali kroz 4 aproksimacije: lopta, ellipsoid, geoid, apioid.

U fizičke osobine Zemlje spadaju: toplota, masa, gustina, magnetizam i elektricitet.

458692-earth

Toplota – na temperature Zemlje utiče više faktora. To su prije svega insolacija (uticaj Sunčeve toplote), zatim Zemljina iskonska toplota i različiti termonuklearni procesi u njenoj dubini. Uticaju Sunčeve toplote je izložen tanak površinski sloj stijena Zemljine kore, debljine svega 20 -30 m. Ova zona se naziva heliotermički sloj. U podrumu pariske Opservatorije, na dubini od 28 metara (dakle u heliotermičkom sloju), već 180 godina se registruje stalna temperatura od + 11,8˚C. Ispod heliotermičkog sloja nalazi se neutralni sloj, odnosno zona nepromjenljive temperature. Ispod neutralnog sloja temperatura se povećava prosječno za 1˚C na svakih 33 m dubine, što predstavlja Zemljin geotermički stupanj ili geotermički gradijent. Geotermički gradijent pokazuje za koliko se stepeni poveća temperature na svakih 100 metara dubine. Pošto ova zakonitost može da se provjeri samo do nekih 10 km dubine (u najdubljim bušotinama), temperaturni režim u dubljim djelovima Zemljine kore je manje poznat. Po zakonu temperaturnog gradijenta, temperatura u jezgru Zemlje bi iznosila nevjerovatnih  200 000˚C. Na osnovu ovoga se može pretpostaviti da u dubljim zonama (ispod 10 km dubine) temperatura raste nešto sporije.

17_292_Earth_Hour_Web_Images_1600x600_v4Masa i gustinaosnovu nebeske mehanike čini Njutnov zakon gravitacije: ,,Dva tijela privlače se međusobno silom koja je direktno proporcionalna proizvodu njihovih masa, a obrnuto proporcionalna kvadratu njihove udaljenosti“. Na osnovu mjerenja, po principu privlačenja tijela različitih masa, utvrđena je i masa zemlje. Mnogim mjerenjima je utvrđeno da Zemlja ima masu od 6 000 triliona tona. Unutrašnji djelovi Zemlje su u plastičnom, tečnom stanju. Ta činjenica proizilazi iz zaključka da gornji slojevi stvaraju pritisak na donje, tako da je on već na 100 km 20 000 atmosfera, a u Zemljinom centru prelazi 3,5 miliona atmosfera. Tu i čvrsta tijela moraju biti u tečnom stanju. Zato je i gustina najveća u Zemljinom jezgru, u centru iznosi 10 – 12 g/cm³. Gustina se smanjuje prema površini, pa u površinskim djelovima Zemljine kore iznosi 2,7 g/cm³ (27 kN/m³). Prosječna gustina Zemljine kore je 5,52 g/cm³. Poređenja radi, gustina vode je 1 g/cm³.

Magnetizammagnetizam je osobina tijela da svojom magnetnom silom privlači tijela i zadrži ih. Zemlja kao nebesko tijelo se ponaša kao veliki, ali dosta slab magnet. Kao i svaki magnet ima magnetno polje u kojem se manifestuju magnetne sile, osu i dva magnetna polja koji se ne poklapaju sa geografskim polovima, kao što se ne poklapaju magnetna i geografska osa. Južni magnetni pol se nalazi na istočnom dijelu Antartika, (na južnoj hemisferi, 68˚ j.g.š. i 143˚ i.g.d.) Prostire se na 2 500 kvadratnih kilometara,a na toj teritoriji magnetna igla postavljena na horizontalnu površ zauzima vertikalan položaj. Sjeverni magnetni pol se nalazi na kanadskom Arhipelagu, 74˚ s.g.š. i 100˚ z.g.d.

s-71305c84f6000f2d7eeae2f0bfa07792289d6ebf

Elektricitetelektricitet postoji na Zemlji i u vazduhu. Postoji stalna razmjena elektriciteta između ove dvije sredine. U Zemljinoj kori on se stvara raspadanjem radioaktivnih materija, a u hidrosferi trenjem vodenih čestica. Zemlja zadržava negativni elektricitet, dok pozitivni predaje nižim slojevima atmosfere. U atmosferi elektricitet nastaje pri vazdušnim strujanjima. Uglavnom je pozitivan, a može biti i negativan (munja).

Pripremio: Marko Drašković

Literatura:
Jovanović V., Srećković – Batoćanin D. (2006): Osnovi geologije. Zavod za uđbenike, Beograd.
M. Burić, G. Barović (2004): Astronomska geografija. Filozofski fakultet, Nikšić.
Doderović M. (2011): Antarktik. Filozofski fakultet, Nikšić

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here