SHARE

Isparavanje je postupni prelaz tečne ili sublimirane vode u gasovito stanje. Pod ovim procesom podrazumijeva se sloj isparene vode iskazan u milimetrima u određenom vremenskom periodu. Isparavanje se obavlja sa svih površina uz učešće toplote i zavisi od: površine koja isparava, temperature tijela koje isparava, količine vodene pare u zraku, brzine vjetra, vazdušnog pritiska i dr. Isparavanje se pojačava pri: većim površinama isparavanja, višim temperaturama podloge i vazduha, suvom vazduhu, nižem vazdušnom pritisku i većem provjetravanju. Isparavanje na kopnu zavisi, pored ostalog, i od reljefne rasčlanjenosti. Prisojne padine više isparavaju od osojnih, zbog veće zagrijanosti. Isparavanje se takođe povećava ukoliko su podzemne vode bliže topografskoj površini. Proces isparavanja odvija se najviše tokom dnevnog osvjetljenja od 6 do 18 sati, i ono učestvuje sa 70-90 % u ukupnom dnevnom isparavanju. Proces isparavanja u uzročno-posljedičnim odnosima i vezama može se približno izraziti empirijskom formulom: E=k∙v(ew-ed), u kojem je: k – empirijska konstanta; v – srednja brzina vjetra (cm s¯¹); ew-ed – razlika između pritiska vodene pare na temperature vodene površine i pritiska vodene pare u vazduhu. Proces isparavanja vode vrši se i kroz biljke preko lišća, stabljike i njenih drugih dijelova. Oko 70-100 % ukupne količine isparene vode otpada na aktivnu transpiraciju kroz mikropore ili stome, a ostatak je pasivna transpiracija preko biljne opne ili kutikule. Ćelije koje regulišu otvaranje i zatvaranje mikropora osjetljive su na svjetlost, temperature i količinu vode u biljci. Transpiracija vode nadoknađuje sa njenom apsorpcijom iz tla. Oko podneva, kada su zahtjevi za transpiraciju najpovoljniji, biljka može potrošiti svu raspoloživu vodu u sebi. Kako je apsorpcija vode u podne sporija od transpiracije, nastupa podnevni deficit vode za transpiraciju, pa se kod takvih biljaka primjećuje klonulost stabljike i savijanje listova. Transpiracija je najveća kada sunčevo zračenje pređe 0,8 J cm¯²min¯¹. Takvi zahtjevi vladaju tokom dana, od kasnog jutra do radnog popodneva. Tokom dana sa lisne površine 1 cm² prosječno isparava 5 do 25 mg vodene pare. Pri snažnom osvjetljenju i visokim temperaturama, sa širokih lisnih biljaka može ispariti 50 mg cm¯² h¯¹ vodene pare. Tokom vedrog vremena stablo breze, srednje veličine sa preko 200 000 listova, transpiriše 60 do 70 litara vode. Sa jednog hektara prosječno guste brezove šume, dnevnom transpiracijom se oslobađa oko 47 tona vodene pare. Sa iste površine pod bukovom šumom, ispari 38 tona vode, sa smrčeve 43 tone, a sa površine 1 ha borove sume 23,5 tona vode. Transpiracija se tokom vegetacionog perioda povećava za oko 20 puta.

Kruzenje vode u prirodi

Isparavanje biljaka je fiziološki proces i u vezi je sa životom i razvojem biljaka. Za obrazovanje 1 g biljnog tkiva potrebno je da ispari 300 do 400 g vode iz te biljke. Taj odnos naziva se transpiracioni koeficijent. On zavisi od temperature i vlažnosti vazduha. Ukoliko je vlažnost vazduha veća, a njegova temperatura niža smanjuje se transpiracioni koeficijent, a pri tome se povećava proces asimilacije. Transpiracioni koeficijent za pšenicu iznosi od 235 do 1530, raž 377-724, za kukuruz 233-369, grašak 235-1658, krompir 281-448, repu 277-2083 itd. Ispravanje vode sa tla površina biljaka naziva se jednim imenom – evapotranspiracija. Proces evapotranspiracije zavisi od vrste biljnog pokrivača do 1500 mm, sa savane 1200 do 1400 mm, a južnoevropskih šuma 500 do 700 mm; sa srednjoevropskih šuma 370 do 450 mm; sa mješovitih šuma 300 do 400 mm; sa četinarske šume 200 do 300 mm; a šuma sibirske tajge 50 do 100 mm.

Evaporacija je znatno veća iznad okeana, nego iznad kopna. Razlog ovome su ograničene rezerve vode na kopnu. Maksimalna evaporacija nad okeanskim prostranstvima je u zonama maksimalnog zagrijavanja, koje se ostvaruje u geografskom pojasu između 18° N i 18° S. Ove geografske širine su ujedno najvjetrovitije. Pored njih, u zone najveće evaporacije ubrajaju se pasatne zone iz kojih se vodena para pasatima prenosi u ekvatorijalne širine. U ekvatorijalnim širinama evaporacija je slabija zbog velike vlažnosti vazduha i manje vjetrovitosti. S porastom geografske širine evaporacija sa površine Svjetskog okeana naglo opada, prije svega, zbog manjeg zagrijavanja. Najveću evaporaciju, iznad 2000 mm, imaju tropski i suptropski dio Indijskog okeana, između Madagaskara i Australije. Približne vrijednosti povećane evaporacije bilježe se uz Atlantsku obalu Sjeverne Amerike, te u suptropskim i tropskim širinama srednjeg, zapadnog i južnog Pacifika. Na povećanu evaporaciju, pored visokih temperatura, u dominantne faktore ubraja se cirkulacija vazduha. Ona nastaje u vrijeme duvanja kontinentalnih vjetrova preko tople vode, koju nosi Golfska struja u Atlanskom okeanu i Kuro-Šivo struja u Pacifiku.

isparavanje

Vazdušni pritisak u kontinentalnom suvom i nešto hladnijem vjetru je nizak, što omogućava veću apsorpciju turbulentnog toplog i vlažnog vazduha. Nad sjevernim dijelom Atlantskog okeana evaporacija ima azonalan karakter i povećava se iznad toplih mora, nad kojima struji hladan vazduh sa sjevera. U umjerenim i višim geografskim širinama nad Tihim i Atlantskim okeanom evaporacija je manja, posebno uz američko i evropsko kopno. Raspodjela izolinija evaporacije, na južnoj hemisferi u višim geografskim širinama pokazuju dosta zonalan raspored, zbog manjeg prisustva kopnenog prostranstva u odnosu na sjevernu hemisferu. Nad kopnenim prostranstvima isparavanje ima drugačije odlike. Iznad ekvatorskih geografskih širina, zbog povećanih padavina i povećane evapotranspiracije osjeća se jače isparavanje, nego što je ono u istim geografskim širinama iznad okeana. Prema sjeveru i jugu, u tropskim i suptropskim širinama evaporacija naglo opada, zbog visokog pritiska i prostiranja pustinjskih zona. Najveću evaporaciju ima monsunska Azija. U velikim geografskim širinama evaporacija opada zbog niske temperature i hladnijeg vazduha, koji u sebe može primiti veoma malo vodene pare. Ako se jačina isparavanja mijenja i prema vlažnosti vazduha, jer pri istim tim uslovima manje vode ispari što je vazduh vlažniji, a s druge strane od vjetrova i od vazdušnog pritiska. Pri jačem vjetru isparavanje je jače, dok se sa povećavanjem pritiska smanjuje. Pošto se vazduh sa visinom rastanjuje, i pritisak biva sve manji, na velikim bi visinama, pri istoj temperaturi i vlažnosti, više vode isparilo nego na niziji. Da bi se moglo odrediti koliko gdje vode ispari konstruisani su evaporimetri, tj. šuplji metalni sudovi, u koje se uspe određena količina vode i postave se u termometarsku kućicu. Prema smanjivanju težine ili visine vodenog stuba u sudu, u određenom razmaku vremena, dobija se približan pojam koliko je vode isparilo. Na cijeloj Zemlji, približno ispari u toku godine 379 200 km³ vode, što odgovara sloju od 74∙3 cm., od kojih 304 200 km³ sa okeana. Ako se uporedi ostatak od 75 000 km³, koji odgovara isparavanju na kopnima, sa količinom godišnjih kiša (112 100 km³), dobija se višak od 37 100 km³. Toliko je vodene pare vjetrovima doneseno sa okeana na kopnu, a rijekama odneseno sa kontinenata u okeane.

Pripremila: Jovana Bigović

Literatura:
Dukić D. (1998): Klimatologija, Geografski fakultet, Univerzitet u Beogradu, Beograd.
Vujević P. (1926): Osnovi matematičke i fizičke geografije, Državna štamparija, Beograd.
Spahić M. (2002): Opća klimatologija, Geografsko društvo Federacije Bosne i Hercegovine, Sarajevo.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here