SHARE

Pećine, kao prirodna staništa, služe još od vremena pračovjeka kao svojevrsna ljudska staništa. Njih su naseljavali majmuno-ljudi (arhantropi) i praljudi (paleoantropi), o čemu ubjedljivo govore sve brojniji antropološki i arheološki nalazi u mnogim zemljama. Najranija staništa čovjeka bila su, bez sumnje, prirodna skloništa zatvorenog tipa, kojima se čovjek umio koristiti već od duboke praistorijske epohe. Neandertalski čovjek (Homo neanderthalensis) je prvi poznati fosilni čovjek koji je živio u Evropi u ledenom dobu, a izumro približno u vremenu prvog virmskog interglacijala. Nalazi u dvije pećine na planini Karmel u Palestini govore da se neandertalac miješao sa savremenim čovjekom. Takva tvrdnja oslanja se na činjenicu da je u starijoj pećini Tabun živio u virmskom periodu neadertalac, a u mlađoj Shul pećini populacija u osnovi savremena, ali sa jasnim neandertalskim karakterima. U bivšoj Jugoslaviji u nekoliko pećina pronađen je raznovrstan i bogat arheološki i faunistički materijal na osnovu kojeg je konstatovano sigurno prisustvo praistorijskog čovjeka. Nauka koja se bavi istraživanjem pećina i jama naziva se speleologija. Speleologija (grčki: spelaion – pećina + logos – riječ, govor) je nauka koja istražuje nastanak i razvoj jama i pećina. Speleologija je interdisciplinarna nauka, kombinuje znanje hemije, biologije, geologije, meteorologije i kartografije, te analizira i prati podzemne vode i puteve.

tu-lan-17

Speleologija je nauka koja istražuje nastanak i razvoj jama i pećina. Ovakvo jedno istraživanje bi bilo nemoguće bez silazaka u speleološke objekte. Silasci se izvode posebnom tehnikom i velikim fizičkim naporom za savladavanje mnogih prepreka u unutrašnjosti zemlje. Pošto je potreban fizički napor kao i psihofizička spremnost uz koje se dolazi do rezultata, onda spelologiju možemo svrstati i u rekreativni sport. Speleologijom se može baviti svaka osoba koja je psihički i fizički spremna i osoba koja je odličan poznavalac speleoloških tehnika. Francuski paleontolog prvi je stvorio riječ „la spѐlѐologie“ = speleologija, a prvi put je primjenio francuski istraživač Edvard Alfred Martel na jednom geološkom skupu koji se održao u Francuskoj 1893. godine. Glavni cilj speleologije je izučavanje morfologije i podzemne hidrografije unutar krečnjačkih terena. Njen prvi predmet treba da bude, prije svega, izrada planova i profila podzemnih šupljina, prema topografskim metodama koje se upotrebljavaju za snimanje površinskog reljefa. Pored toga danas se izvode i biospeleološka, hidrološka, morfološka, geološka, speleogenetska, arheološka, paleontološka i druga istraživanja, a paralelno se razvijaju i discipline: speleoronjenje, speleofotografija, speleofilm, speleospašavanje, speleoterapija.

SetWidth1280-dozivjajski-ogled-2

Narodi su dugo smatrali pećine staništima vila, patuljaka i zmajeva. Na to su se dugo nadovezivale bajke o divovima i mnoge legende hrišćanskog porijekla. Gotovo svagdje je postojala priča o skrivenom blagu u pećinama. Zamišljalo se da ponori nemaju dna i uopšte su preuveličavane dimenzije svih pećina kroz koje nije bilo lako proći. Prvi opisi pećina bili su inspirisani narodnim praznovjericama ili maštom pisaca. Tek pred kraj XVIII vijeka ljudi su se usudili da siđu u jame i prođu kroz pećine. Jedan od prvih među tim istraživačima, još uvijek inspirisan narodnim praznovjerjem, bio je kranjski vitez J. V. Valvazor. Groznica podzemnog istraživanja javlja se tek od početka XIX vijeka. Istraživanja postaju brojnija i sve preciznija. Prva sistemska istraživanja obavljena su u tršćanskom karstu i u Kranjskoj. Tragajući za pitkom vodom za grad Trst, Linder je prodro, oko 1840. godine, do dna Trebičke jame, na 230 metara ispod površine. Tu je otkrio jednu prostranu pećinu sa podzemnom rijekom. Traganje za pitkom vodom bio je prvenstven motiv istraživačima.

Sredstva kojima se valja služiti pri ispitivanju pećina, vrlo su raznovrsna. Neophodno je imati svijeće ili rudarske lampe radi osvjetljenja, a vrlo je dobro imati i magnezijuma (u žici) radi osvjetljenja propasti u pećinama; od koristi je ponjeti i uže radi spuštanja ili uspinjanja. Martel, pri svojim ispitivanjima pećina u južnoj Francuskoj, upotrebljava često ljestvice od užeta pri spuštanju, zatim dvije sprave, koje su mu učinile velike usluga:telefon i Osgood-ov čamac. Jedan kraj telefona je uvijek u rukama onoga koji se spušta u pećinu, drugi je na površini zemljišta, te se oni dolje i gore mogu neprestano sporazumijevati. Čamcem Osgood-ovim može se uzvodno, i uz brzu vodu ploviti. On je skrojen od neprobojnog platna i da se rastvoriti u 3 komada, koji su teški 7-10 kg. Mana mu je što se o vrlo oštre stijene može rascijepiti. On čini velike usluge pri ispitivanju pećina kroz koje teku jake vode. Pri topografskom snimanju pećina valja upotrebljavati busolu radi određivanja pravca. Tako je rađeno pri ispitivanju pećina u Istočnoj Srbiji, a Martel radi jedino malom busolom, koja nema više od 2 centimetra u prečniku. Svaku promjenu pravca valja zabilježiti: jedan (ili više) pomagač ide sa svijećom ili lampom naprijed, a onaj koji snima stoji; čim primjeti da će stati svjetlosti njegovog pomagača, zaustavlja ga i pročita pravac. Zatim snimač stane na mjesto svojeg pomagača, koji onda dalje ide. Ovo se ponavlja pri svakoj promjeni pravca. Dužine ovih pojedinih pravaca treba mjeriti čeličnom pantljikom, pošto se lanena i lako prestruže i napojivši se vodom, skupi. Dubinu depresija u pećinama najbolje je mjeriti viskom; metoda mjerenja bacanjem kamena daje uvijek veću dubinu, pošto kamen, udarajući o stijene, ne pada slobodno. Manje visine u pećinama mogu se od oka ocjenjivati, a za određivanje većih visina najbolje je upotrebiti male balone od artije, koji su napunjeni toplim vazduhom. Nagib tla u pećinama može se mjeriti klinometrom, koji se na busoli nalazi. Pri fotografisanju u pećinama potrebno je, osim običnih priprema i naročito se spremiti zbog osvjetljenja. Predmeti se mogu osvjetliti ili električnom ili magnezijumovom svjetlošću. Posljednje je osvetljenje i jeftinije i lakše ga je izvesti. Svjetlost valja proizvoditi uvijek iza fotografskog aparata, i ako je to svjetlost magnezijumove žice valja bar 10 minuta eksponirati; magnezijumov prašak daje intenzivniju svjetlost i bolje osvjetljava. Ali, nije pouzdano da će slike dobro ispasti; fotografija pećina je još vrlo nesavršena. Pri utvrđivanju identičnosti vode, koja na jednom mjestu ponire, a na drugom se javlja, mogu se upotrijebiti: paspalj, mekinje ili strugotine od drveta. Pouzdanije se to može uraditi, ako se ima na raspolaganju fluorescina ili nekog drugog hemijskog sredstva, koje vodu intenzivno boji.

hang-va3

O dokumentaciji speleoloških istraživanja u Crnoj Gori je pisano dosta. Iz te literature vidi se kako bi trebalo voditi speleološku dokumentaciju – katastar, ali ne i kako se katastar vodi. Katastar je spisak speleoloških objekata po geografskim područjima. Nažalost, nema kompletnog popisa speleoloških objekata, nema ni popisa literature o speleološkim objektima određenog geografskog područja, osim nekih užih geografskih područja. Zbog svojih izrazito karstnih područja i velikog broja speleoloških objekata na njenoj teritoriji, Crna Gora je od davnina bila predmet proučavanja raznih kategorija speleologa, počev od speleologa amatera, pa preko hidrogeologa, biospeleologa do speleo-arheologa i etnografa. I pored toga, može se smatrati da je crnogorski karst u speleološkom pogledu slabo ispitan, a literature o crnogorskim pećinama ima veoma malo. Literatura je nažalost često nepregledna i daje jednostavne podatke, a do nje se veoma teško dolazi, jer je u najvećem obimu pisana prije rata, pa su u našoj zemlji knjige te vrste dosta rijetke. Nešto više od ostalih disciplina obrađena je biospeleologija i to samo pojedine vrste, pa u tim radovima vrlo rijetko se sreće opis speleoloških objekata. Planova skoro i da nema. Ovo znatno otežava katastarsko sređivanje podataka o pojedinim pećinama i jamama. Čest je slučaj, naročito kod speleologa stranaca, da su data proizvoljna imena ili su ona izmišljana, pa takav objekat nije takođe moguće identifikovati. Najslabije je crnogorski karst proučen u speleoarheološkom pogledu, pa je kartoteka na tom planu skoro prazna. Prvi istraživači crnogorskih pećina bili su P. Rovinski, E. Lahnear i G. Geseman. Poslije dolazi čitava plejada biospeleologa u kojoj prednjače Česi: Absolon, Komarek, Kniriš, Kratohvil. Područje sjeverne Crne Gore je najbolje obradio P. Remi, dajući čitav kompleks objekata u slivovima Lima i Ćehotine. Kasnije su dolazili istraživači biospeleplozi iz Slovenije: E. Preter i J. Hadži.

Pripremio: Eldin Brđanin

Literatuta:
Vučković M, Pulević V, Radulović V, Burić M, Jovićević G, Mihajlović R. (1980): Sedmi Jugoslovenski speleološki kongres. Speleološko društvo SR Crne Gore, Podgorica.
Pretner E. (1961): Speleološka istraživanja u Crnoj Gori i spisak pećina i jama. Drugi Jugoslovenski speleološki kongres, 219-235, Zagreb.
Petrović J. (1964): Pećine i jame u Crnoj Gori i njihov značaj. Godišnjak geografskog društva Crne Gore, Cetinje.
Lješević M. (1975): Izvještaj o speleološkim istraživanjima u slivu Pive, Tare i Ćehotine. Fond Zavoda za geološka istraživanja, Podgorica.
Pejović B. (1955): Pećine u Crnoj Gori. Prvi Jugoslovenski speleološki kongres, Slovenska akademija nauka i umjetnosti, Ljubljana.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here