SHARE

Zaleđe Kotora je karakteristično, jer sjeverozapadni dio ove opštine čini planinsko zaleđe Krivošija, brdovitog kraja oko planine Orjen. Njegova okolina je tipičan predio dubokog krša, sa mnogim geomorfološkim fenomenima, kao sto su škrape, vrtače, jame i pećine.

Na istočnim obroncima Orjena, iznad Risna, ispod planinskih vrhova su brojne uvale i dolovi u kojima su sela i zaseoci Krivošija. Najveća ravan u ovom dijelu je Dragaljsko polje. Posebno je značajan ovaj kraj, jer se tu nalaze Crkvice, koje su u vrijeme Austro-Ugarske, kao i u vrijeme Kraljevine Jugoslavije bile vojne kasarne, što bi danas moglo biti pretvoreno u izuzetno lijep turistički kraj i izletište, povezano uspinjačom prema Risnu. Teritorija nekadašnjeg plemena Krivošija dijeli se na Donje i Gornje Krivošije. Današnje stanovništvo Krivošija čini 26 bratstava, pretežno doseljenici. Mnogo se Krivošijana odselilo u Vojvodinu i prema primorskim gradovima, tako da je 2003. godine u selima Krivošija bilo ukupno 168 stanovnika. Prema tome, sem osnovne poljoprivredne djelatnosti, ovdje se ne može govoriti o nekom ruralnom razvoju, jer sva sela primorskih opština su u priličnoj zastarjelosti. Prostornim planom Kotora za prostor Krivošija je predviđeno planiranje novih namjena i kapaciteta. S obzirom na konfiguraciju terena, prirodne uslove, atrakciju, ovim je planirano da se čitavo područje saobraćajno poveže i da se revitalizuju postojeća sela i grupacije kroz turističku ponudu. Postojeći objekti planirani su za adaptaciju u manje hotele, planinarske domove i lovačke kuće, jedino se u Crkvicama predviđa izgradnja manjeg hotela. Intervencije koje se svode na sanaciju i zaštitu terena i prirode, odnose se na izgradnju žičare, uređenje štetnih staza, vidikovaca i odmorišta. Uz istočnu ivicu Grbaljskog polja.

Kao jedno od takođe značajnih ruralnih područja jeste područje Grblja, posebno Gornji Grbalj. Grbalj ima 2 915 stanovnika (po popisu iz 1991.) predstavlja plodnu udolinu ograđenu sa istoka obroncima Lovćena i niskim pobrđem sa zapada preko kojega izlazi na more. Kraj je geološki veoma složen, velikim dijelom izgrađen od mezozojiskih i paleogenih marinskih sedimenata, kao i od alogenih deluvijalnih nanosa. Ovaj kraj je značajan po poljoprivrednoj funkciji, a nekad su stočari iz Katunskog krša svoju stoku gonili zimi na ovaj prostor. Bivša opština Grbalj značajna je bila jer je imala oko 1 085 kuća, sa 379 stanovnika. Iznad primorskog pojasa su uzvišenja Stražnik, Strijekanica i Kupa, a iza njih su sela: Glavatičići, Kubasi, Kovači, Višnjevo, Zagora i Krimovica. U narednoj uvali prema sjeveru su sela: Lješevići, Vranovići i Pobrđe. Duž istočnog oboda polja razvija se desetak naselja, vezanih za izvore pitke vode i jednim imenom nazvanih Gornji Grbalj. Donji Grbalj čini desetak naselja na pobrđu koje predstavlja zapadni obod polja. Nakon prolaza Jadranske magistrale, koja vodi sredinom Grbaljske udoline, a posebno nakon zemljotresa 1979. godine, nikla su nova naselja duž puta, dok su neka u Donjem Grblju napuštena. Još je u srednjem vijeku bio žitnica Boke, a danas je važno ratarsko voćarsko područje. U sjevernom dijelu Grbaljskog polja, na površini od 107 ha, izgrađena je privredna zona Kotora, u koju je preseljena kotorska industrija i servisi. Južni dio polja zahvataju voćnjaci, vinogradi i povrtlarske kulture Poljoprivrednog dobra „Boka“. Ovaj dio polja završava prostranom plažom Jaz. Posebno je istaknuta važnost Župe (Gornja Župa), najnižeg i uravnjenog prostora flišne udoline otvorene prema Tivatskom zalivu, smještene između Vrmca na sjeveru, poluostrva Luštice na zapadu, Donjeg Grblja na jugu i jugozapadu i Lovćenskih padina na istoku. Flišnu podlogu ovdje prekrivaju mladi, meki aluvijalni nanosi brojnih tokova (Odoljenščica, Kolozun, Široka, Gradioštica, Jankova voda i dr.) koji se pri ušćima spajaju u zajedničko deltasto proširenje s brojnim nepravilnim rukavcima i kanalima. Povoljni dio koji poplavljuje more od starine se koristi kao solana (Solila) pa se veći dio zone naziva i Soliosko polje. Na zonu Gornje Župe nastavlja se južno Grbalj (Donja Župa). Sve do početka XX vijeka radili su na vodotocima brojni mlinovi (1874. bilo ih je 91, za mljevenje žita ili suknare). Izgradnja u Grbaljskom polju, koja između Radanovića i Lastve Grbaljske raste uz put, ugrozila je do sad kvalitetno poljoprivredno zemljište. Što se Gornjeg Grblja tiče, zbog krivudavih puteva i gustog bratstva koje je za ovo područje karakteristično, ovaj teren je nedostupan za neku veću plansku organizaciju. Planom nije predviđena pojačana urbanizacija jer ovi objekti se čuvaju kao isključivo stara seoska naselja. Župno polje u dolini je karakterisično po tome što se tu gaje razne kulture i što je jako plodno. Nažalost, ovaj prostor sve više gubi stanovništvo.

Pogled na Boku Kotorsku

Najpoznatije ruralno područje u opštini Kotor svakako su Veliki i Mali zalazi. Zalazi su pilot program koji se obrađuje u okviru projekta „Valorizacija ruralnog nasljeđa u Crnoj Gori“. Zalazi su niz od četiri sela koja se nalaze na planinskom platou iznad Boke Kotorske. Područje se nalazi u bafer zoni Kulturno-istorijskog i prirodnog područja Kotora upisanog na UNESCO-vu Listu svjetskog nasleđa, i u blizini Nacionalnog parka Lovćen. Sela su sada napuštena i nisu zaštićena na nacionalnom nivou iako posjeduju vrijednosti i potencijal za valorizaciju. Već je prepoznat potencijal ovog područja posebno vezano za nove grane turizma, kao što su planinarenje, slobodno penjanje, ruralni i eko-turizam. Veliki i Mali Zalazi danas su karakteristični kao mjesta koja su potpuno prazna i napuštena, a seoska imanja i kuće su propale.

Selo Mali Zalazi su ruralna destinacija prve kategorije. Odlikuje ga izuzetna obrada kamena, starinske kuće, brojna gumna i bistijerne, kao i crkveno groblje sa veoma zanimljivim nadgrobnim spomenicima. Na izlazu iz sela su prisutni ublovi.

Selo Velji Zalazi takođe su značajni zbog ruralne kamene arhitekture kao i slikoviti doci obrađene zemlje. U blizini sela su odlični vidikovci. Nalazi se južno od Malih Zalaza. Takođe je napušteno naselje. Pilot projekat na zonu sela Zalazi poviše Kotora, u zaleđu Boke, u bafer zoni zaštićenog područja, zahvata i ovo područje. Projekat tek počinje, a ideja je takva da se prikupi što više podataka o toj zoni, da zajedno svi pokušaju da doprinesu da se to područje prije svega istraži, a nakon toga i da se vidi koji bi to bili mogući načini valorizacije. U nekim selima je to jednostavnije ponovo pokrenuti, ova koja su daleko od puteva, gdje nema vode, nema infrastrukture, zahtijevaju neki specifičan pristup. Naše zaleđe prebogato je napuštenim selima i crkvama kao najvidljivijim segmentom te baštine, ali tu su i drugi veoma važni elementi – gumna, ublovi, bistjerne, bunari, međe, zidovi, podzidi, rađeni u suvozidu, te najrasprostranjenija mreža austrougarskih puteva kojima je posebno bogat Orjen.

Sem ovih sela, treba pomenuti još neka. To su Gornji Orahovac, naselje sa svega 35 stanovnika i 12 domaćinstava. Nalazi se na potezu između Rudog brda i brda Šanik, sjeveroistočno od Risna. Karakterističan je po rustičnoj arhitekturi, sačuvan je drevni način života. U blizini se nalazi i dobar vidikovac na mjestu gdje je bila smještena austrijska žandarmerijska postaja; napušteni zaseok Gomilice – ostaci tradicionalne arhitekture, nezaboravan pogled na Kotorski zaliv. Obližnji vrh-vidikovac Gradac dominira okolinom; napušteno selo Vališta predstavlja oazu u kamenom moru, okruženu ljutim kršom starocrnogorske visije. Ostaci kamene arhitekture i posebna zanimljivost – ublovi; napušteno selo Glogovac u zaledju Perasta. U selu se nalaze ostaci crkve iz XV vijeka, posvećene sv. Ivanu. Dobar vidikovac na Verige i Kotorski zaliv; Vranovo brdo je konjski put koji je sagradila Austrougarska Monarhija za snabdijevanje tvrđave Sv. Andrija koja se nalazi na vrhu brda. Utvrđenje Sv. Andrija datira još iz doba Venecije, dakle Mletačke Republike i predstavljalo je graničnu utvrdu sa Turskom. Staza počinje na istočnom ulazu u Perast u borovom šumarku, kod spomenika. Vrh Vranovog brda tj. tvrđava Sv. Andrije je jedan od najljepših vidikovaca crnogorskog primorja, sa pogledom na Kotorski zaliv.

Još jedno selo vrijedno pomena je i Gornji Morinj. Nalazi se sjeverozapadno od podorjenskog sela Žlijebi. Nalazi se na svega nekoliko desetina minuta hoda i priča je za sebe. Bez intenzivnih izvorišta, ali s boljim pogledom na Perast i tamošnja ostrva, Gornji Morinj je bliži važnom hodočasničkom putu. Svakog 8. avgusta, na dan Sv. Petke, ovuda se – unazad koju godinu isključivo pješke – hodočastilo do crkve Sv. Petke na Bunovićima. Selo je, tokom zime pusto, udaljeno par sati hoda od Morinja, s izvorom pitke vode, a odnedavno i sa ženskim manastirom.
Iako je neposredno kotorsko zaleđe, treba pomenuti i selo Špiljare. Nalazi se između kotorskih zidina i tvrđave Sv. Ivan. Pješački serpentinski put predstavlja graditeljsko djelo. Ovo selo karakteriše surovi ambijent, blizina kotorskih zidina, crkva iz XV vijeka i ostaci tradicionalne arhitekture. Špiljari se nalaze na nadmorskoj visini 636 m, a do njega se stiže starim putem – kanicama koje je napravila Austrougarska monarhija, kako bi povezala zaleđe Crne Gore sa Kotorom, tada u sastavu Austrougarske monarhije. Tim putem su dolazili karavani sa mazgama iz Crne Gore na kotorski pazar u Tabačinu. Stariji Kotorani se još sjećaju pazara u Tabačini iz Drugog svjetskog rata na kojemu je bilo mnogo mazgi. Starim putem iz Njeguša i ostalih mjesta zaleđa, Crnogorci su donosili drva za ogrijev, kožu, loj, sir, pršut, kaštradinu i ostale seoske proizvode. Svjetovni i crkveni vladar Crne Gore, pjesnik Petar II Petrović Njegoš opisao je taj pazar u svome djelu „Gorski vijenac“. Zbog izuzetnog zemljopisnog položaja selo je često meta planinara, ali i turističkih grupa, koje do lokaliteta stižu pješačkom stazom. Do Špiljara se može doći ili sići kroz kotorske zidine, tako da se veliki broj turista prilikom posjete tvrđavi Sv.Ivana spusti preko Špiljara nazad do Kotora (Tabačine). Pogled na Kotorski zaliv iz Špiljara je prekrasan, i šteta je što cijeli prostor nije valorizovan u turističke svrhe. Ako gledate iz Špiljara prema Kotorskom zalivu na lijevo je tvrđava Sv. Ivana, a na desno brdo Pestingrad. U selu danas živi samo jedna porodica. Mjesto Špiljari bi dobilo na značaju izgradnjom žičare. Slična žičara je već postojala, a nova bi se mogla izgraditi sa dobrom pripremom za manje od pola godine i utroškom 4-5 puta manjom od planiranog lifta. Osim vrlo velike cijene izgradnje lifta, postoji opasnost od poremećaja podzemnih voda ili onesposobljavanja lifta u slučaju zemljotresa, koji su na našem području česti.

Pripremila: Anita Petrović

Literatura:
Prostorni plan opštine Kotor
Radojičić B. (2002): Geografija Crne Gore – društvena osnova i regije. DANU. Odjeljenje za literaturu i jezik, Podgorica.
Bakić R., Doderović M., Mijanović D. (2009): Naselja u prostoru. Geografski institut, Filozofskog Fakulteta, Nikšić.
Komar G. (2003): Kuti- Selo u Boki Kotorskoj. Herceg-Novi.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here