SHARE

Površinski slojevi vode mora i okeana kreću se u širim ili užim pojasevima u određenom pravcu, jednakom ili promjenljivom brzinom, zbog čega podsjećaju na „rijeke” koje teku po površini Svjetskog mora i nazivaju se morske struje.

Morske struje čiji se pravac i brzina ne mijenjaju imaju stalnost 100%. One su nastale pod uticajem vjetrova, zbog razlike u atmosferskom pritisku i gustini vode.

struje

Prema temperaturi vode one se dijele na tople i hladne.

Tople su one koje teku iz nižih geografskih širina i svojom toplotom zagrijavaju vode hladnijih mora i vazduh iznad njih, dok je kod hladnih obratno.

Postoje razne vrste struja kao što su:
– vjetrovne struje,
– struje pritiska,
– gradijentske struje,
– kompenzacione struje,
– descedentne struje,
– struje saliniteta,
– struje morskih doba.

Vjetrovne struje ili driftovi nastaju kao posljedica trenja vazdušnih i vodenih čestica i one povlače za sobom površinski sloj vode.

Struja pritiska nastaje kao razlika u nivoima i pritiscima između susjednih mora, pa višak vode iz jednog mora prolazi kroz uski moreuz u drugo more da bi se njihovi pritisci izjednačili.

Gradijentske struje nastaju kao razlika u gustini vode. U dijelovima gdje je ona veća, postoje udubljenja, a u onima gdje je manja postoje uzvišenja morskog nivoa.

Kompenzacione struje nastaju kao razlika u pristiscima voda i polarnih mora. Struje u većim dubinama ka ekvatoru, da bi nadoknadile gubitke vode koja se po površini kreće u suprotnom smjeru.

Descedentne struje su one struje čije se strujanje vode u polarnim oblastima javlja od površine ka dnu.

Struje saliniteta postoje između mora sa različitim salinitetom. Tako iz Atlantskog okeana struji kroz Gibraltarski moreuz, po površini lakše i manje slana okeanska voda, koja nadoknađuje gubitak vode od isparavanja u Sredozemnom moru, dok se u suprotnom pravcu, i iznad dna moreuza, kreće slanija i teža voda iz Sredozemnog mora u Atlantski okean.

Struje morskih voda nastaju pod uticajem privlačne sile Mjeseca i Sunca, odnosno pojave plime i osjeke. U uskim kanalima sa velikom razlikom nivoa vode za vrijeme plime i osjeke, strujanje morskih doba dostižu veliku brzinu: u La Manšu do 9 km/h, u blizini rta Hag do 15km/h, dok u nekim mjestima dostiže brzinu preko 18,5 km/h.

Pravac kretanja morskih struja može se pratiti bojenjem mora na određenoj površini. Za određivanje pravca i brzine morske struje najčešće se koriste strujometri, dok se sada sve više koriste savremeni električni strujometri, koji šalju zvučne talase u različite pravce i na osnovu promjena u frekvenciji odbijenih zvučnih talasa određuje se pravac struje.

U toku otkrića morskih struja saznalo se za nekoliko brzih struja. Kolumbo se jasno izražava o strujama izmedju Malih Antila i Jukatanskog Kanala. Mozambička struja je nekoliko godina kasnije dala povod Vasko de Gami da jedan štrčeći rt na jugoistočnoj obali Afrike nazove Rtom struja. Pous de Leon je pri otkriću Floride opazio Floridsku struju, odnosno sadašnju Golfsku struju.

Struje u Atlantskom okeanu

Atlantski okean ima vrlo razvijen sistem morskih struja. Njegovu najkarakterističniju odliku sačinjavaju dva izrazita kola struja, čiji se centri nalaze oko 30° sjeverne geografske širine i oko 20° južne geografske širine. Najveći dio hladnih voda prodire ka istoku u Indijski okean, a manji, naišavši na Južnoafričku obalu povija duž nje ka sjeveru pod imenom Benguelske struje. Brzina joj je 2 km/h. Kod angolskih obala vode Benguelske struje zahvata južni pasat i potiskuje ih ka zapadu, prema obalama Južne Amerike pod imenom Južne ekvatorijalne struje. Ona prelazi geografski ekvator i dopire do termičkog ekvatora – kao i južni pasat, koji je stvara. Brzina joj je na početku, u Gvinejskom zalivu, 1-2 km/h, a temperatura vode 22-25° C (u avgustu). U blizini tog kontinenta Južna ekvatorijalna struja se račva: veći dio njenih voda teče na sjeverozapad, duž gujanske obale, pa se zato naziva Gujanska struja. Manji dio povija ka jugu, duž brazilske obale pod imenom Brazilske struje. Njene modre, tople i slane vode teku brzinom od 1,5 km/h. U blizini ušća La Plate vode Brazilske struje sudaraju se sa hladnom Foklandskom strujom, te zbog toga, a i pod uticajem zapadnih vjetrova, kao i zbog zemljine rotacije skreću ulijevo, prema istoku, spajajući se sa hladnim vodama drifta zapadnih vjetrova. Ovu struju – između južnoameričke i južnoafričke obale – nazivaju i Južno-atlantska spojna struja. Njene vode kreću se brzinom od 1,2-3,1 km/čas (za vrijeme olujnih zapadnih vjetrova). Kod Zelenortskih ostrva, nastaje Sjeverna ekvatorijalna struja, koja sve više skreće ka zapadu. Ukoliko dospijeva u niže širine i ona dostiže brzinu od 3,1 km/h (74 km/dan). U Karipskom moru spajaju se vode Gujanske i djela Sjeverne ekvatorijalne struje i prolazeći kroz Jukatanski moreuz u Meksički zaliv čine Jukatansku struju. Između Južne ekvatorijalne i Sjeverne ekvatorijalne struje, koje teku ka zapadu, postoji struja suprotnog smjera u oblasti ekvatorijalnih tišina – to je Ekvatorijalna povratna struja, koja se u Gvinejskom zalivu naziva Gvinejska struja. Vode Jukatanske struje najvećim dijelom teku sredinom Meksičkog zaliva i udarajući u obalu SAD skreću ka istoku i jugoistoku u pravcu Floridskog moreuza. Odatle počinje poznata Golfska struja. Njene tople vode račvaju se u blizini Azorskih ostrva; jedan njihov dio skreće ka jugu pod imenom Kanarske struje. Njene vode su za 2 – 4° C hladnije od okolnih voda okeana, a kreću se brzinom od 1 km/h.

1280-nasa-ocean-7009099115-2bfa1e20ba-o-copy-2

Struje u Tihom okeanu

Struje u Tihom okeanu imaju u opštim crtama sličan raspored kao u Atlantskom okeanu. Sjeverna ekvatorijalna struja nastaje pod uticajem sjevernog pasata. Ona se kreće promjenjivom brzinom (od 30-42sm/sek) od kalifornijskih do filipinskih obala. Brzina joj je nešto veća zimi. Udarajući u obale Filipina ona se račva. Njen manji ogranak skreće ulijevo pod nazivom Mindanao struje, a desni hrani Ekvatorijalnu povratnu struju. Veći dio voda Sjeverne ekvatorijalne struje skreće ispred Filipinskih ostrva udesno, protiče pored Formoze i ostrva Kjušu prema centralnom Pacifiku. Tu struju tople tamnoplave vode, Japanci nazivaju Kuro-Šivo („Plava struja“). Ona prolazi pored južnih i istočnih obala japanskih ostrva. Predstavlja produžetak Sjeverne ekvatorijalne struje. Širina joj iznosi do 170 km, a dubina do 700 m. Temperatura vode Kuro-Šivo struje se kreće između 25° C i 28° C u avgustu, do 12° C – 14° C u februaru. Ukratko to je Golfska struja Tihog okeana. U njen lijevi tok udaraju hladne, zelene i manje slane vode Oja-Šivo struje („Žuta struja”) ili Kurilske struje. Ona predstavlja južni nastavak Kamčatske struje, koja iznosi vode iz hladnog Ohotskog i Beringovog mora. Ona je naročito jaka zimi, kada dostiže brzinu od 3 km/h. Po svom položaju i značaju, Kamčatska odnosno Kurilska struja, podsjeća na Labradorsku struju u Atlantskom okeanu. Manji ogranak Kuro-Šivo struje ulazi u Japansko more, a veći istočno od rta Nodzima (na ostrvu Hondu) skreće pod uticajem zapadnih vjetrova ka centralnom Pacifiku, pod nazivom Drejf Kuro-Šivo, približno od 145° istočne dužine. Ona se naziva Sjeverna pacifička (spojna) struja. Fenomen koji donosi toplu vodu u vrijeme Božića i dato mu je ime El Ninjo (španska riječ za dijete), koje se odnosi na bebu Isusa Hrista. El Ninjo je povezan sa atmosferskim pritiskom koji se naziva Južna Oscilacija, što ukazuje na vezu između okeana i atmosfere za vrijeme ovih događaja. Kako se topla voda prenosi na istok preko Pacifika, takođe se prenose i niski pritisci zone pritiska. Za vrijeme jakih El Ninja, nizak pritisak može u potpunosti prenositi preko Pacifika i ostaje svuda po Južnoj Americi. U periodu Indonezijskog niskog pritiska, preovladava predjelom visokog pritiska koji rezultira sušama ili veoma, veoma jakim El Ninjom u Indoneziji i Sjevernoj Australiji. El Ninjo se obično završava poslije 12 do 18 mjeseci od kad počne i povremeno se povlači, što dovodi i do povratka normalnih uslova koji se najprije vraćaju u jugoistočnom Pacifiku i šire se zapadno.

Struje u Indijskom okeanu

Struje u Indijskom okeanu se razlikuju od struja u Atlantskom i Tihom okeanu, što je posljedica njegove veličine i položaja. Pošto je Indijski okean najvećim dijelom u južnoj hemisferi, cirkulacije površinske vode variraju, za razliku od onih u Atlantskom okeanu i Pacifiku. Sjeverno od polutara leži manji dio Indijskog okeana, koji je pod uticajem sezonskih vjetrova – monsuna. Oni izazivaju morske struje sezonskog trajanja i suprotnih pravaca. Zbog toga u njemu ne postoji Sjeverna ekvatorijalna struja. Južno od polutara leži veći dio Indijskog okeana u kojem postoji, kao i u prva dva okeana, zatvoreno kolo struja. Južna ekvatorijalna struja u Indijskom okeanu leži za 10° g.š. južnije nego u Atlantskom i Tihom okeanu, jer je i oblast pasata približno toliko pomjerena ka jugu u ovom okeanu. Ona polazi od zapadnih obala Australije, a izaziva je južni pasat. Brzina joj je velika: 0,7 – 1,2 m/s.

Pod uticajem zapadnih vjetrova Iglena (Aguljas), struja skreće ka jugoistoku i spaja se Driftom zapadnih vjetrova, odnosno sa Južnom spojnom strujom. Njen veći dio prolazi južno od Australije u Tihi okean, a manji skreće na sjever, kao hladna Zapadna australijska struja, koja potom dospijeva u oblast južnog pasata i hrani Južnu ekvatorijalnu struju. U sjevernoj polovini Indijskog okeana obrazuje se za vrijeme zimskog monsuna Zapadna monsunska struja. Ona počinje od obala Sumatre. Manji dio njenih voda ulazi u Bengalski zaliv i Arabijsko more, a veći odlazi do afričke obale, gdje se spaja sa vodama koje dolaze iz Arabijskog mora i skreću ka jugu, stvarajući Južnu somalsku struju. Za vrijeme ljetnjeg monsuna, od aprila do septembra, jugozapadni monsun stvara Istočnu monsunsku struju. Ona u suštini predstavlja nastavak sjevernog ogranka Južne ekvatorijalne struje, odnosno Somalijske struje, a nosi vode iz Arabijskog mora duž Malabarskog primorja i južno od Šri Lanke do Sumatre. Brzina joj je dosta velika – prosječno 1 m/s.

Struje u Sjevernom ledenom okeanu

Na osnovu proučavanja ekspedicija na brodovima »Fram«i »Sedov«, kao i na osnovu novijih podataka ekspedicija koje rade na velikim ledenim santama, utvrđeno je da u istočnoj polovini basena ili Atlanskoj kotlini, postoji strujanje vode u pravcu suprotnom kretanju kazaljke na satu. Ono je pojačano vodama tople Norveške struje, kao i vodama ogromnih sibirskih rijeka. U Sibirsko-kanadskoj kotlini postoji kretanje vode u smjeru kazaljke. Iz Sjevernog ledenog okeana teku u pravcu juga samo dvije hladne struje. Prva, neznatna, protiče kroz zapadnu polovinu Beringovog moreuza, a druga, znatno veća, kroz Danski kanal (između Grenlanda i Islanda). To je već pomenuta Istočno-grenlandska struja. Po proračunima njemačkog okeanologa Krimerla, ona unosi u Sjeverni Atlantik godišnje oko 12.170 km² leda.

Struje u Antarktičkim vodama

Antarktički polarni krug dominira pokretima vodenih masa u Južnom Atlantiku, Indijskom i Pacifičkom okeanu ispod 50° južne geografske širine. Ovaj stepen se uzima kao granični, što se nezvanično naziva Južni okean. Glavna struja u Antarktičkim vodama je Nalet Zapadnog vjetra, koja okružuje Antarktik na mjestu oko 50° južne širine, ali varira između 40° i 65°. Ovu masu vode nose zapadni vjetrovi, koji su prilično hladni tokom cijele godine. Ova struja zapadnog vjetra prolazi kroz Drejkov prolaz (nazvan tako po Frensisu Drejku), između antarktičkog poluostrva i južnih ostrva Južne Amerike.

Struje u Sredozemnom moru

Struje u Sredozemnom moru kreću se u smjeru suprotnom kazaljci na satu. Kroz Gibraltarski moreuz ulazi u Sredozemno more kompenzaciona struja površinske atlanske vode, da bi nadoknadila gubitke izazvane jakim isparavanjem, naročito duž afričke i sirijske obale ka istoku, a vraća se duž evropskih obala ka zapadu. U Balearskom i Tirenskom moru postoji lokalno strujanje vode u pravcu suprotnom kretanju kazaljke na satu. Međutim, mnogo dalje na istoku, naišavši na poluostrvo Barku, glavna sredozemno-morska struja se račva i njen desni, neznatni krak skreće ka jugu u zaliv Veliki Sirt, da bi duž libijske i tuniske obale ušao opet u glavnu struju. Na taj način postoji u Velikom i Malom Sirtu poseban sistem struja, koje se kreću u smjeru kazaljke na satu.

Jedan ogranak sredozemno-morske struje ulazi i u Jadransko more. On se kreće duž albanske i naše obale, hrvatske i slovenačke, a vraća pored italijanske, gdje mu je i brzina nešto veća, jer mu je širina 2 do 3 puta uža nego pored dalmatinske obale. U Bosforu postoji jaka površinska struja, kojom u Mramorno more otekne godišnje oko 348 km3 vode. Pri jakom sjevernom vjetru, brzina struje u Bosforu dostiže do 10 km/h, što je oko 3 puta više od prosječne brzine Dunava kod Beograda.

med_final_03.03000

Geografski značaj morskih struja

Opšti mehanizam struja uslovljava razmjenu materije, toplote i energije između mora i polarnih krajeva, površinskih i dubinskih djelova mora, te između mora hidrosfere i atmosfere. Strujanje mora ima mnogostruki značaj:

1. Morske struje utiču na raspodjelu okeanoloških svojstava: slanoću, temperaturu, prozirnost, boju, količinu otopljenog kiseonika i drugih gasova, a time i na ritam bioloških procesa i razvitak života u moru. Život u dubinama mora moguć je samo uz neprestano snabdijevanje kiseonikom. Kiseonik se prenosi hladnim vodama koje polaze od polarnih oblasti i šire se do okeanskog dna. Okeanske struje u velikoj mjeri utiču na raspodjelu života na površini i uslovljavaju rast algi, što pretpostavlja osnovu lanca ishrane u okeanu.

2. Morske struje utiču posredstvom klime na život obalnih i znato širih primorskih krajeva, to jest onih do kojih dopiru uticaji mora. Tople morske struje odražavaju se povoljno na obalske regije. One pospješuju i niski pritisak vazduha i ciklonalnu aktivnost, što doprinosi obilnijim atmosferskim padavinama (Sjeverni Atlantik, posebno regija Baltičkog mora). Blagotvorni uticaj sastava Golfske struje utiče na povećanje temperatura u zimskom razdoblju. Luka Murmansk (68° 50’ s.g.š.) u polarnom kraju, slobodna je za plovidbu cijele godine. Najsjevernije obale Evrope na kojima su pristaništa Hamerfest i Murmansk, ne mrznu se nikad. Dok su mnoge južnije, kao npr. Baltičke i Bjelomorske, zimi pod ledom, zbog toga što su van uticaja tople Golfske struje. Usljed ovoga pridolaženja tople struje, norveške obale su toplije prosječno za 8° C nego mnoge druge, koje se nalaze na istim geografskim širinama. Slično dejstvo vrše Kuro-Šiva i neke druge tople struje.

3. Hladne morske struje imaju suprotan učinak. Na kanadskim ostrvima i Labradoru, u geografskim širinama sjeverozapadne Evrope, tundra je prirodna vegetacija. Pristaništa na Labradoru, Hadsonovom zalivu i na Ohotskom moru zaleđena su i do 6 mjeseci godišnje, iako su znatno južnija od luke Murmansk. Nad hladnim strujama mora razvija se visoki pritisak vazduha s najčešće vedrim vremenom i s malo padavina. Hladne morske struje uzrokuju pustoš na susjednom kopnu, dok nasuprot tome, u moru donose velika bogatstva života. Najveća lovišta riba i drugih morskih organizama su u hladnim morima ili na plićacima gdje se miješaju hladne i tople morske struje. Morske struje utiču na modeliranje obala i reljefa posebno na dnu plitkih mora.

4. One su od velikog klimatskog značaja, jer struje koje dolaze iz ekvatorijalnih predjela donose ogromne količine tople vode kojom zagrijevaju primorja viših geografskih širina. U ovom pogledu, po zagrijevanju se najviše ističe topla Golfska struja, čiji zapadni rukavci zagrijevaju južne i zapadne obale Grenlanda, koje su i jedino naseljene zbog otapanja leda. Istočni i sjeveroistočni rukavci Golfske struje imaju u ovom pogledu još veći značaj.

Po proračunima geofizičara i okeanologa, Golfska struja izručuje dnevno oko 39 triliona i 500 biliona kilograma kalorija. Za toliku količinu toplote trebalo bi sagorjeti 4 milijarde i 937,5 miliona tona uglja od 8 000 kalorija. Razumljivo je da tolika količina toplote ima veoma veliki uticaj na klimu zapadne i sjeverne Evrope. Zahvaljujući njoj, norveške luke se nikada ne zaleđuju, pa čak ni luke Hamerferst (na 70° 40’ s.g.š.) i Murmansk. U isto vrijeme luke u Botnijskom i Finskom zalivu su zaleđene po više mjeseci, jer u Baltičko more ne ulazi voda ogranaka Golfske struje. Nasuprot obali sjeverne Evrope, istočno primorje Kanade zapljuskuju vode hladne Labradorske struje. Zbog toga period bez mrazeva u tom dijelu Kanade traje svega 60 dana, a na evropskom kopnu 150 – 210 dana. Te razlike se zapažaju i na biljnom svijetu: na hladnom Labradoru i Kanadskom arhipelagu je tundra, a u toplijoj Evropi su, na istoj geografskoj širini, četinarske i mješovite šume.

5. Od Golfske struje polaze topli vjetrovi, koji zagrijavaju zapadne obale Evrope. Prema tome, ona ima i svoj privredni značaj, jer utiče na rasprostranjenje i prinose pojedinih žitarica, naročito ječma, raži, krompira, kao i na ribarenja na Lofotskim ostrvima.

6. Tople struje u tropskim i suptropskim predjelima omogućavaju u morskim plićacima razvitak korala. Koralskih sprudova je naročito mnogo na zapadnoj polovini Velikog okeana, pod uticajem vrlo moćnih ekvatorijalnih struja. Golfskom strujom omogućeno je rastenje korala u Atlantskom okeanu, čak i pri Bermudskim ostrvima.

7. Struje isto tako imaju značaja i u pogledu naselja. Golfska struja npr. nosi velike količine drveta sa Zapadnoindijskih ostrva na obale arktičkih ostrva, koje siromašno stanovništvo upotrebljava za gradnju svojih koliba. Druge vrste drveta dolaze do istih obala iz suprotnog pravca iz unutrašnjosti Sibira, rijekama i zapadnim strujama Sjeverno-ledenog mora, koje domicilno stanovništvo upotrebljava za razne svrhe.

8. Okeanske struje znatno utiču i na život ljudi na kopnu: struje su pomogle putovanju praistorijskih ljudi iz Evrope i Afrike do zemalja Novog svijeta i pacifičkih ostrva. U istoriji i politici struje su isto tako imale svoga značaja. Strujama je na Velikom okeanu, usljed njihovih tokova, uslovljena podjela ljudskih rasa i naseljavanja mnogobrojnih rasutih ostrva. Struje su imale izvjesnog značaja i u otkriću zemlje. Portugalski moreplovac Kabral, plovio je 1500. godine, sa namjerom da oko Južne Afrike otplovi u Indiju. Međutim, njega je Južna ekvatorijalna struja odvukla prema zapadu na obale Južne Amerike, gdje je otkrio Braziliju i osvojio je u ime portugalskog kralja. Na ovaj način Kabral je, blagodareći pomenutoj struji, došao do novog otkrića. Struje su spasle Ferdinanda Kortesa i pomogle mu u osvajanju Meksika (1519-1521. godine), jer je njegov brod Antonije Alaminjos pomoću njih skratio prevoz iz Amerike u Španiju.

9. U trgovačkom brodarstvu, a naročito u jedriličarstvu, struje takođe imaju naročitog značaja. U istoriji pomorstva poznato je da npr. engleskim vlasnicima brodova, koji koriste pravac struja i na taj način skraćuju vožnje preko Okeana, samo na putu za Indiju osigurana godišnja ušteda od 10 000 000 dolara. Tačno poznavanje smjera i jačine morske struje vrlo je važno pri plovljenju i manevrisanju brodom, Morska struja u pravcu plovljenja povećava, a iz suprotnog pravca smanjuje brzinu, a bočna izaziva najveći zanos broda. Da bi se pri plovljenju ustanovio, odnosno otklonio uticaj morske struje, povremeno se vrši provjera pozicije odgovarajućim navigacijskim sistemom, zavisno od opreme broda. U savremenom razdoblju, ostvaruje se uspješno davna zamisao korišćenja strujanja mora u energetske svrhe. Takvi zahvati učinjeni su najprije na strujama morskih mijena.

an_currents

Pripremila: Jovana Bigović

Literatura:
Dukić D. (2008): Hidrologija. Zavod za udžbenike, Beograd.
Bakić R., Doderović M. (2005): Pomorska geografija. Filozofski fakultet, Nikšić.
Doderović M. (2008): Okeanografija. Filozofski fakultet, Nikšić.
Vujević P. (1926): Osnovi matematičke i fizičke geografije. Državna štamparija, Beograd.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here