SHARE

Nauka koja se bavi ispitivanjem procesa koji utiču na nastajanje zemljotresa, njihovim prognoziranjem i posledicama koji oni imaju na prirodnu i objekte stvorene ljudskom radom, naziva se seizmologija. Zemljotresi su jedna od najrazornijih sila prirode i oni predstavljaju kratkotrajna podrhtavanja tla. Javljaju se na zemljinoj površini ili pod vodom, ali je njihovo žarište (mjesto gdje nastaju) na većoj ili manjoj dubini. Zemljotres je posledica koja nastaje usled pomjeranja i sudaranja tektonskih ploča, kretanja zemljine kore ili pojave udara meteora. Često zemljotresi mogu izazvati pojavu cunamija. Oni nastaju prirodnim putem ili kao posledica ljudskog djelovanja. Manji zemljotresi mogu postati kao posledica vulkanskih aktivnosti, klizanjem tla, oburvavanjem, eksplozijama i nuklearnim testovima. Većina zemljotresa traje samo nekoliko sekundi, ali neki mogu da traju i cio minut, pa i duže. Često posle glavnog zemljotresa, uslijedi nekoliko naknadnih potresa, od kojih je svaki sve slabijeg intenziteta od prethodnog.

16880865_843465612471427_1348647627_o

Zemljotresi se sastoje iz 2 elementa: hipocentra i epicentra. Hipocentar (žarište, fokus) je tačka u unutrašnjosti zemljine kore gdje nastaje zemljotres. Epicentar je vertikalna projekcija hipocentra na površini Zemlje, i to je mjesto na kome se zemljotres najjače osjeća. Trusni talasi se prostiru u svim pravcima od hipocentra i njihova brzina prostiranja zavisi od gustine stijena kroz koje se prostiru. Prvi talasi su primarni ili P (longitudalni) talasi, i prostiru se slično kao i zvučni talasi, prouzrokujući kretanje naprijed-nazad na svojoj putanji. Zatim slijede sekundarni ili S (transferzalni) talasi, koji prouzrokuju pomjeranje stijena naprijed-nazad pod pravim uglovima. Treći tip talasa nazivaju se površinski ili L talasi, i oni prouzrokuju podrhtavanje tla i doprinose rušenju brojnih objekata.

Zemljotresi

Po postanku razlikuje se 5 vrsta zemljotresa: urvinski, vulkanski, tektonski, udarni i vještački. Urvinski nastaju kao posledica podzemnih oburvavanja velikih stjenovitih masa u površinskim djelovima Zemljine kore, a karakteristični su za kraške predjele i čine 3% svih zemljotresa na Zemlji. Vulkanski zemljotresi nastaju u vulkanskim zonama, kao posljedica mehaničkog dejstva magme i njenog kretanja kroz vulkanske kanale, kao i pri samoj erupciji. Oni imaju lokalni karakter, a čine 7% svih zemljotresa na Zemlji. Tektonski nastaju usled pokreta tektonskih blokova u Zemljinoj unutrašnjosti, i oni su najjači i najopasniji. Ovi pokreti su prouzrokovani ubiranjem u zonama vjenačnih planina i rasjedanjem u obodnim djelovima tektonskih ploča. Oni čine oko 90% svih zemljotresa na Zemlji, izazivajući krupne morfološke promjene u reljefu. Vještački zemljotresi, nastaju kao posledica antropogenih aktivnosti. Mogu nastati prilikom podzemne eksploatacije ruda, nuklearnih eksplozija i sl.

16880590_843465682471420_161913322_o

Efekti zemljotresa zavise od njihove jačine, dubine na kojoj se dešavaju i vrste stijena koje se nalaze na površini. Zemlja može da se raspukne, uzdigne li ulegne. U višim predjelima mogu da se jave lavine i klizišta. Pijesak koji nije čvrsto vezan može da bude toliko protrešen da se pretvara u tečni oblik i postaje živi pijesak.
Efekat nekog zemljotresa na površini Zemlje, može se ustanoviti ukoliko se koristi skala koju je predložio Merkali, a koju su kasnije dopunili Kankani i Ziberg. MCS skala se sastoji od 12 stepeni:
I stepen: Ne osjećaju ga ljudi, registruju ga samo seizmografi.
II stepen: Reaguju samo vrlo osjetljive osobe u stanju mirovanja.
III stepen: Osjeti ga više ljudi u unutrašnjosti zgrada.
IV stepen: U kućama ga osjeti veći broj stanovnika, a na otvorenom samo pojedinci. Posuđe i prozori zveckaju. Pojedinci se bude iz sna.
V stepen: Osjete ga mnogi i na otvorenom prostoru. Predmeti koji slobodno vise, zanjišu se.
VI stepen: Osjete ga sve osobe i bježe iz kuća. Slike padaju sa zidova. Na slabije građenim zgradama nastaju prva oštećenja.
VII stepen: Nastaju rušenja djelova namještaja u stanovima. Oštećenja se javljaju i na kvalitetnijim kućama. Ruše se djelovi dimnjaka na kućama, padaju crjepovi. Na slabijim objektima su moguća veća oštećenja.
VIII stepen: Većina ljudi otežano ostaje na nogama. Javljaju se oštećenja na 25% kuća, neke slabije se ruše. U vlažnom tlu i na padinama javljaju se manje pukotine.
IX stepen: Opšta panika. Oko 50% kuća znatno je oštećeno, mnoge se ruše, a većina je neupotrebljiva za dalje stanovanje.
X stepen: Teška oštećenja javljaju se na oko 75% objekata, a većina njih se ruši. U tlu nastaju pukotine širine do nekoliko centimetara.
XI stepen: Ruše se sve zidane zgrade. U tlu nastaju šitroke pukotine iz kojih prodire voda sa pijeskom i muljem. Javljaju se veliki odroni.
XII stepen: Nijedan vještački objekat ne može opstati. Tlo i reljef mijenjaju izgled, zarušavaju se jezera, dok rijeke mijenjaju svoja korita.

16833181_843464535804868_1237391004_oNa bazi oslobođene energije u hipocentru, za mjerenje jačine potresa koristi se Rihterova skala. Jedinica ove skale je magnituda. Pri tom treba znati da razorna moć zemljotresa zavisi i od dubine žarišta, pa će biti veća što je žarište pliće. Najčešće govorimo o potresima magnitude do 8, ali je ova granica otvorena jer su mogući (a vjerovatno su se i dešavali) zemljotresi veće snage.

Niko ne može tačno da predvidi kada će se javiti neki zemljotres. Pažljivo mapiranje i posmatranje seizmičkih aktivnosti omogućava seizmolozima da identifikuju zone zemljotresa i da pretpostave učestalost njihovih događanja. Posmatranje ponašanja životinja je jedan indikator kada će se javiti zemljotres. Kada se približava zemljotres, psi počnu da zavijaju, konji odjure, a ptice nemirno kruže. Naučnici u zonama zemljotresa posmatraju i količinu vode u bunarima. Nedugo pred razbijanje podzemnih stijena, njihova kristalna struktura može da se otvori i zatvori, oslobađajući pri tom gas radon u površinske vode, a koji zatim dolazi do bunara. Povećanje nivoa radona u bunarskoj vodi upozorava naučnike na mogućnost da će se desiti zemljotres. Još jedan predznak zemljotresa je stvaranje potresne magle.

16880700_843464515804870_1480827904_o

Pripremio: UrnGiS

Literatura:
Petrović D., Manojlović P. (2003): Geomorfologija. Geografski fakultet Beograd.
Lješević M. (2012): Strukturna geomorfologija. Geografsko društvo Crne Gore. Geografski institut. Univerzitet Crne Gore, Nikšić.
Jovanović V., Srećković D. – Batoćanin (2006): Osnovi geologije. Zavod za udžbenike, Beograd.
Glavatović B. (2005): Inženjerska seizmologija-skripta.
www.seismo.co.me/questions/3.htm

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here