SHARE

Nikšić

Anderba, Sanderva, Anagastum, Onogošt, sve su imena jednog istog, još nedovoljno istraženog lokaliteta. Srednjovjekovni Onogošt nastao je na ruševinama antičkog drevnog grada Anderbe. Postanak i razvoj grada vezuju se za staru gradsku tvrđavu, uprkos činjenici da je mnogo prije njenog nastanka, negdje u nikšićkom polju postojala rimska naseobina Anderba, koja je netragom nestala. Kroz svoju viševjekovnu burnu istoriju, grad smješten u polju između Studenačkih glavica i Trebjese, na važnom raskršću puteva koji su iz Primorja vodili ka unutrašnjosti Balkanskog poluostrva, imao je veoma značajnu ulogu privrednog, kulturnog i administrativnog središta prostornog dijela Crne Gore i Hercegovine. Od IV vijeka kada je nastao kao rimsko utvrđenje, rušen je, obnavljan i dograđivan, ali je opstajao i kao rimski kastrum, kao centar Župe u vrijeme procvata srpskih država i kao utvrđeni turski grad, a osim izgleda mijenjao je i gospodare. Gotski Anagastum i srednjovjekovni Onogošt bio je aktivna tvrđava sve do odlaska posljednjh osvajača. Očuvani ostaci Onogošta nalaze se na kamenitom brežuljku u jugoistočnom dijelu Nikšićkog polja. Grad ima dvije cjeline. U ravnici su ostaci Donjeg grada sa pet kula i sistem Gornjeg grada sa šest. Čitav grad je opasan bedemima. Tvrđava Onogošt podignuta je u meridionalnom smjeru, na grebenu strme, stjenovite glavice, koja se izdiže 20-25 metara nad poljem. Bila je dugačka 214 metara i široka oko 30 metara u središnjem, najprostranijem dijelu. Nešto duži, zapadni zid tvrđave debeo je 1,6 metara, a istočni na koji se naslanja donji dio utvrđenog grada 1,1 metara.

Svač

Najatraktivniji mrtvi grad na jadranskoj obali Svač, nastao u vrijeme vizantijskog cara Justinijana početkom VI vijeka, prestao je da živi sa pojavom Turaka na ovim prostorima, krajem XVI vijeka. Svač je grad crkava koji pripada kulturnoistorijskim spomenicima I kategorije i mada je prema predanju imao 365 crkava, za svaki dan u godini po jednu, u ruševinama ovog zetskog srednjovjekovnog grada naziru se temelji samo njih 8. Ovo malo utvrđenje udaljeno 25 kilometara sjeveroistočno od Ulcinja, a tokom svog viševjekovnog postojanja bilo je izazovno mnogim osvajačima, putopiscima, arheolozima i sveštenicima. Ime Svača kao episkopskog grada prvi put se pominje u buli pape Aleksandra II 1067. godine. Oko 1183. godine Svač je osvojio srpski župan Stefan Nemanja i sa ostalim zetskim gradovima ga pripojio Raškoj. 1242. godine horde Mongola su ga sravnile sa zemljom. Nešto kasnije ga je obnovila kraljica Jelena, dok je 1571. dolaskom Turaka potpuno opustošen. Prva arheološka istraživanja ovog drevnog grada, središta nekadašnje istoimene episkopije, obavljena su 1985. godine. Tada su otkriveni bogati romansko-slovenski kulturni slojevi koji svjedoče o njegovom trajanju i istorijskom značaju. Rađeno je sondažno istraživanje, a istraženi su fortifikaconi elementi, sakralni objekti i u manjoj mjeri stambeni objekti. Na osnovu rezultata, tokom oktobra-novembra 1985. godine, omogućeno je izdvajanje pojedinih etapa u razvoju grada. Utvrđeno je da najstariji nalazi sa Svača pripadaju praistorijskom dobu, a iskopavanja su potvrdila da se u Svaču, kao središtu istoimene episkopije koja je bila pod jurisdikcijom barske arhiepiskopije, nalazila katedralna crkva Sv. Jovana, a u predgrađu velika crkva čiji je patron bila Sv. Marija. Katedrala, locirana u centralnom dijelu utvrđenja, koja je prema oštećenom natpisu na zapadnoj fasadi zidana 1300. godine, bila je jedan od najvažnijih objekata srednjovjekovnog grada. Građena je u romaničkom stilu, ali arheolozi pretpostavljaju da se na njenom mjestu ranije nalazila neka druga crkva koju su srušili Mongoli. Crkva Sv. Marije nalazila se na zaravni u podgrađu i nije poznata godina njene izgradnje, ali se zbog istaknutih elemenata gotskog stila pretpostavlja da je mlađa. Iznad Šaskog jezera uočljivi su i ostaci drevnih zidina i dvije kapije koje su služile za ulazak iz podgrađa, prema današnjem selu Šas i silazak do jezera.

Žabljak Crnojevića

Zabljak crnojevicaGrad-tvrđava Žabljak Crnojevića nastao je na kupastom brežuljku na južnoj obali Malog blata. Iako se za ovo ostrvsko utvrđenje u Skadarskom jezeru pretpostavlja da je osnovano tokom X vijeka za vrijeme Vojislavljevića, a podaci da je ovaj grad nastao u doba vizantijskog cara Konstantina Porfirogenita nikad nisu dokazani, ali ni demantovani. Ipak, prva poznata pisana svjedočanstva o njemu potiču iz sredine XV vijeka, od vremena Crnojevića. U vrijeme kada se Zeta nalazila u sastavu srpske despotovine, ovo je utvrđenje bilo pod vlašću Stefana Lazarevića, a kasnije Đurađa Brankovića. Nakon toga, postaje prijestonica Stefana Crnojevića, a potom Ivana Crnojevića, koji je u njemu vladao do 1478. godine, kada su ga zauzeli Turci. U turskim rukama grad je ostao četiri vijeka, do 1878. godine, kada je odlukom Berlinskog kongresa pripao Crnoj Gori. Žabljak Crnojevića bio je opasan jakim bedemima s kulama, čiji su pojedini djelovi nastali u vrijeme prije upotrebe vatrenog oružja i imao je jednu kapiju. U gradu su se osim dvora Crnojevića nalazili crkva Sv. Đorđa koja je u vrijeme osmanlija pretvorena u džamiju, stambeni i vojni objekti, skladišta za robu i cistjerna za vodu. Dobar dio sačuvane fortifikacije nastao je u vrijeme Ivana Crnojevića i obilježen je mletačkim načinom gradnje, dok ostali pripada periodu turske dominacije. Ovaj grad-tvrđava danas je napušten ali je njegovo podgrađe još živo.

Mudun

Stari grad-utvrđenje Medun, tačnije njegovi ostaci, nalaze se oko 13 kilometara sjeveroistočno od Podgorice i potiču iz antičkog perioda. Iako je najvjerovatnije sagrađen između IV i III vijeka p. n. e., prvo kao tvrđava, a kasnije kao grad, prvi ga pominje rimski istoričar Tit Livije u svom obimnom istoriografskom djelu o Rimu. U njemu Meteon opisuje kao grad ilirskog plemena Labeata u kome je za vrijeme rimsko-makedonskog rata obavljena razmjena talaca između ilirskog kralja Gencija i makedonskog Perseja. O postojanju naselja na lokalitetu današnjeg Meduna svjedoče značajni arhitektonski ostaci koji se tamo nalaze. Sudeći po položaju, načinu gradnje i konstrukciji zidina, to je bio značajan ilirski grad na području Labeata, s tipičnim karakteristikama utvrđenih gradova toga doba sa akropolom i podgrađem čije su moćne zidine podigli grčki graditelji. Sjeveroistočno od kuća gornjeg Meduna, u šumi, nalaze se humke nasute kamenom, a ima ih i južno i jugozapadno od Meduna. Sjeverno od grada postoji veća nekropola, tu grobovi nisu pod humkama već su direktno ukopani u zemlju i ograđeni nepravilnim kamenim blokovima. U jednom od tih grobova otkriven je primjerak grčkog pehara – skifosa, kao i primjerak grubo izrađene bočice od pečene zemlje. Danas postoje vidljivi ostaci zidova izgrađeni od velikih blokova klesanog kamena postavljeni u nekoliko redova. Gotovo svi sačuvani ostaci bedema srednjevjekovnog Meduna nalaze se u veoma lošem stanju. Na više mjesta su isprekidani i obrušeni, dok su negdje vidljivi samo u tragovima. Osim stepenica iz ilirskog perioda koje su usječene u stijene, na svim stranama iz istog perioda su i djelovi zapadnog zida koji je nadograđen u srednjem vijeku. U podnožju zidina ovog grada i utvrđenja, živio je poznati crnogorski vojvoda, književnik i junak Marko Miljanov. On je u akropoli pred malom crkvom i sahranjen. Ispod Meduna nalazi se njegova rodna kuća koja je pretvorena u muzej.

Obod

Prvi pomen srednjovjekovnog grada Oboda vezan je za vladara Zete Ivana Crnojevića, koji je bježeći od turske vojske, na Obodu 1475. godine podigao utvrđenje i manastir čija je crkva posvećena sv. Nikoli. Ivan Crnojević je tu prenio svoju prijestonicu sa Žabljaka, a manastir je postao sjedište zetske Mitropolije. Kasnije je prijesto Mitropolije premješten na Cetinje. Manastir je stradao najezdom Turaka krajem XVII vijeka. Crkva je obnovljena 1743. godine na temeljima stare, koja je sačuvana do danas. U crkvi se nalazi jedan od najljepših ikonostasa porodice Đinovski iz 1910. godine. Obodski grad je poznatiji po prvoj crnogorskoj štampariji nego kao mjesto u kom su stolovali Crnojevići. Ivanov sin Đurad Crnojević, iz Venecije je donio štampariju koja je počela sa radom 1493. godine i u kontinuitetu radila do 1496. godine.

Spuž

Srednjovjekovni grad Spuž u epici se opjevava kao turski grad koji je nekada bio značajni tranzitni centar i vojna utvrđa koja je čuvala turske karavane. Pominje ga jedna povelja iz 1378. godine, o njemu ima svjedočanstava iz 1380–1382. godine, kada je pripadao bosanskom kralju Tvrtku, koji ga pominje u svojoj povelji Dubrovčanima. U nekim zapisima XVI i XVII vijeka, mada nije potvrđeno, Spuž se pominje kao mjesto rođenja Save Nemanjića. Uz sve ovo postoje tvrdnje da je stariji od pisanog pomena, jer istraživači Spuž i njegove bedeme zbog blizine Duklje vezuju za Prevalitanu, rimsku provinciju „superiore“. U prilog tome da su u pravu, ide rimsko ime ovog grada iz daleke prošlosti – Alata. U zavičajnom muzeju u Danilovgradu čuvaju dva mača koji su pronađeni u podnožju Spuške glavice iz perioda Tvrtka I. Nekada poznat kao turski grad sa Gornjom tvrđavom na spuškoj glavici od kog su danas ostale samo ruševine, Spuž je imao tri kapije odbrane: Acka vrata, Bujrumsku i Alagića kapiju. Danas je očuvana samo kapija na utvrđenju kroz koju se ulazilo u Citadelu. Gornja tvrđava je podignuta na kupastom brdu usred ravnice, iznad jednog meandra rijeke Zete, a kasnije je vezan zidovima sa podgrađem koje je utvrđeno u tursko vrijeme. Od najstarijeg utvrđenja vrlo malo je ostalo u centralnom dijelu sadašnje citadele. Na Spuškoj glavici je, nekada zavisnoj od ratnih potreba Otomanske imperije, bilo stacionirano čak i do 18 hiljada vojnika iz cijele turske carevine. Ova tvrđava i pored toga što je značajan kuturno-istorijski spomenik i što se nalazi pod zaštitom Republičkog zavoda za zaštitu spomenika kulture – prepuštena je zubu vremena, ali i devastirana odnošenjem kamena sa njenih bedema kojim je izgrađen i veliki broj današnjih kuća u Spužu.

Žabljak

Osam kilometara istočno od Žabljaka, na ivici Jezerske visoravni na Durmitoru, na uzvišenju, visoko iznad Tare, nalaze se ostaci srednjovjekovnog grada Pirlitora. U istorijskim izvorima se Pirlitor ne pominje, ali se vjeruje da potiče iz XIV vijeka i da ga je podigao Sandalj Hranić Kosača, bosanski vojvoda koji je do 1419. bio najmoćniji velikaš bosanske države. Pirlitor je ležao na srednjevjekovnom putu Nikšić – Pljevlja, koji je išao preko prostranog i visokog platoa Jezera na visini od oko 1450 metara. Na Pirlitoru je bilo malo utvrđenje, a nije isključeno da je dvor Sandaljev i mjesto gdje je herceg Stjepan Vukčić Kosača boravio 1453. godine bio baš Pirlitor, koji je po svemu do sada poznatom bio jedino utvrđeno mjesto na Jezerima. Neznatni ostaci grada leže na jednom uzvišenju, na ivici visoravni Jezera. Pirlitor je poznatiji po epskom junaku vojvodi Momčilu koji je umro zbog izdaje svoje žene. On se pominje u epskoj narodnoj pjesmi „Ženidba kralja Vukašina“. Narodna pjesma o vojvodi koji je živio u gradu Pirlitor jedna je od najpopularnijih legendi na ovim prostorima. Prema legendi Momčilo je imao krilatog konja Jabučila, mač sa očima, i bio je nepobjediv. Dok je vojvoda Momčilo jahao konja Jabučila, niko mu ništa nije mogao nauditi, niti ga je ičija sablja mogla sustići. O velikom junaku, njegovoj lijepoj ženi Vidosavi i čudesnom konju pročulo se svuda po svijetu.

Duklja

Kada se kaže Duklja, većina pod tim podrazumijeva stari grad na sastavcima Zete i Morače koji je više vjekova, dok ga nisu razorili razni neprijatelji bio prijestonica Dukljanske države. Oblast Duklja se u ranom srednjem vijeku prostirala od Boke Kotorske do Bojane u primorju i u unutrašnjosti od Risna do izvora Pive. Ime Duklja potiče od imena rimskog municipija Doclea u oblicima Dioclea, Dioclia, slovenski Dioklitija. Srednjovjekovni oblik Dioklija povezuje se sa imenom cara Dioklecijana koji je po majci porijeklom iz grada Duklje. Do X vijeka upotrebljava se naziv Duklja, a od tada prevladava naziv Zeta. U XV vijeku, za područje u unutrašnjosti od primorskih planina, današnje Hercegovine na sjeverozapadu i rijeke Zete i Morače na jugu i jugoistoku – preovladava naziv Crna Gora. To ime je kasnije, naročito u XIX vijeku, obuhvatilo cijelo područje današnje države Crne Gore. Ime Duklja za Dukljansku državu posljednji put se pominje u djelima čuvenog crnogorskog štampara Božidara Vukovića Podgoričanina. Grad Duklja bio je jedan od najznačajnijih rimskih gradova na ovim prostorima, na čijoj se teritoriji i danas nalaze ostaci hramova, termi, nekropola i foruma. Rimska vlast u Duklji učvrstila se u I vijeku, kada su poslije dugih borbi sa Ilirima grad osvojile rimske legije. Rimljani su Duklju brzo uzdigli i napravili politički, kulturni i religiozni centar provincije Prevalis, sa municipijalnim pravima. To je značajno uticalo na promjenu strukture stanovništva i na društveno-ekonomske odnose. Dolaskom novih stanovnika grad se otvarao, razvijale su se trgovinske veze sa Italijom, Dalmacijom i istočnim regionima, a nešto kasnije i sa Makedonijom i Grčkom. Početkom VI vijeka Duklja je doživjela katastrofalan zemljotres, a 609. godine su je opljačkali i ponovo razorili Avari i Sloveni.

Pripremila: Anita Petrović

Literatura:
Zdravko Ivanović, Gradovi-komunalni centri Crne Gore, SANU, Geografski institut „Jovan Cvijić“, Beograd, 1979.
Radovan Bakić, Miroslav Doderović, Dragica Mijanović, Naselja u prostoru, Geografski institut Filozofskog Fakulteta, Nikšić, 2009.
Čedomir Marković, Rajko Vujičić, Spomenici kulture Crne Gore, Republički zavod za zaštitu spomenika kulture, Cetinje, 1997.
Milan Vujaklija, Leksikon stranih reči i izraza, Prosveta, Beograd, 2006.
www.podgorica.me/medun

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here