SHARE

Stara gradska jezgra na prostoru Crne Gore tipična su za primorski dio, gdje su izražena stara gradska jezgra Ulcinja, Kotora, Budve, Herceg Novog, Perasta i dr. Izgrađeni su na malim arealima, opasani zidovima, imaju po nekoliko ulazno-izlaznih vrata, sa glavnim gradskim trgom i više manjih. Na njih se naslanjaju najčešće religijski objekti, ulice su uske i popločane, kuće od kamena sa malim prozorima i škurama na njima, u prizemljima su poslovne prostorije, a na spratovima su stambene jedinice. Po vrhovima zidina su staze za šetanje i osmatranje. Više puta su razarane zemljotresima, a poslednji koji se desio 15. aprila 1979. godine je imao katastrofalne posledice. Ova jezgra su u značajnom mjeri obnovljena, revitalizovana i rekonstruisana. Na tom planu nužni su dalji napori na potpunoj obnovi, revitalizaciji i rekonstrukciji. Naročito Perasta, Kotora, Prčnja, Herceg Novog kako bi se sačuvali od daljeg propadanja s jedne, i priveli potpunoj turističkoj i kulturološkoj valorizaciji, sa druge strane. Treba naglasiti, da je prilikom obnove, sanacije i rekonstrukcije došlo do prodora stranih neadekvatnih formi koje su degradirale iskonske vrijednosti ovih gradskih jezgara. Takođe, razvoj ovih gradova, izvan samih gradskih jezgara, odvijao se bez oslonca na njihovu urbanu strukturu i arhitektonsku fizionomsku tradiciju, tako da su ovi gradovi sad neharmonični i najčešće konglomerati koji neadekvatno funkcionišu. Tipičan primjer su Budva i Sutomore.

Kotor

Stari grad KotorStaro urbano jezgro Kotora počelo se razvijati u rimsko doba kada je na mjestu današnjeg Kotora postajao Acruvium, koji se u ranom srednjem vijeku naziva Dekaderon, odakle mu potiče današnje ime. Slovenska plemena su ovdje došla tokom VII vijeka, zaustavila se ispod Kotorskih bedema. Već u XI vijeku Kotor je dobio današnji, slovenski oblik svog imena. Od 1185. do 1371. Kotor ulazi u sastav srpske države. Tokom vladavine Nemanjića, Kotor postaje glavna pomorska luka. Od 1918. grad se nalazi u sastavu stvorene Jugoslavije. U toku II sv.rata Kotor je bio pod italijanskom upravom. Konačno oslobođenje Kotora bilo je 21. novembra 1944. godine. Za Kotor se može reći da je grad koji je sačuvao u cjelini svoj fortifikacioni izgled. Bedemi i tvrđava tipični su primjeri te arhitekture. Čitavo brdo Sveti Ivan opasan je bedemima visine do 20 m, širine oko 10 m, a dužine oko 5 km. Bedemi su građeni od IX do XIX vijeka. U grad se ulazi kroz četvoro vrata od kojih su najmanja u sklopu tvrđave na vrhu brda. Glavna gradska vrata sagrađena su 1555. godine u renesansnom stilu. Sjeverna vrata s lančanim mostom preko riječice Škurde sagradjena su 1540. godine u spomen na neuspjeli napad gusara Hajrudina Barbarose. Južna vrata imaju tri pojasa kapija iz perioda od XIV do XVIII vijeka i lančani most preko izvora Gurdić. Svojim uskim ulicama i brojnim trgovima predstavlja tipičan mediteranski grad. Njegovoj ljepoti sigurno su doprinjeli graditelji iz čuvene kotorske škole. Jedan od njih je Fra Vita koji je gradio i manastir Dečane. Iz vizantijskog, nemanjićkog i kasnijeg vremena, sačuvane su u cjelini ili djelimično mnoge građevine romanskog, gotskog, renesansnog i baroknog stila. U srednjem vijeku Kotor je imao 30 crkava i 7 manastira. To je grad kulturno-istorijskih spomenika, gusto zbijenih kuća, malih trgova prekrivenih kamenim pločicama, starih palata, zidina i vrata. Najveći i arhitektonski najbolje uobličen je Trg od Oružja, na kojem se nalazi nedovršena renesansna kneževa palata i barokni toranj za sat iz XVII vijeka. Takođe, od velikog značaja je i katedrala Sv. Tripuna. Bila je podignuta tokom IX vijeka, ali je kasnije srušena. Sadašnja je podignuta 1116. godine u romaničkom stilu. Godine 1667. katastrofalni zemljotres srušio je njen prednji dio i zvonike. Od brojnih gradskih crkava drevnog Kotora, najznačajnije su: crkva Sv. Luke, crkva Sv. Marije, crkva Sv. Klare i dr. Od velike umjetničke vrijednosti je niz palata: Drago, Buća, Bizanti, Grubonja, Smekja. U gradu se nalazi i veliki gradski toranj sa satom, podignut 1602. godine. Perspektiva razvoja Kotora je na daljem jačanju pomorske funkcije i razvoja turizma, kao i na razvoju industrije. Međutim, poseban problem ovog grada je zagađivanje Kotorskog zaliva kruzerima koji uplovljavaju u Kotorsku luku, a nekad su to činila i industrijska postrojenja.

Stari grad Kotor

Herceg Novi

Urbano jezgro Herceg Novog se počelo razvijati na ulazu u Bokokotorski zaliv gdje je bosanski kraj Tvrtko I osnovao grad 1382. godine, zbog trgovine solju. Herceg Novi je najmlađi od svih starih obalnih gradova. Grad se isprva zvao Sveti Stefan, potom Novi, jer je zaista bio nov. U XV vijeku, herceg Stjepan Vukšić dodaje Novom svoju titulu uz ime, nakon čega se, do danas ovo poznato ljetovalište i kulturna adresa zove Herceg Novi. Osvajan i rušen od Turaka, bio je i u rukama Španaca. Već 1539. godine, admiral turske ratne flote, Hajrudin Barbarosa, ponovo ga osvaja. Od 1687. u vlasti je Mletačke republike, do njene propasti, 1797. Potom Herceg Novim vladaju Austrijanci, Rusi, Francuzi, u kratkom međuvremenu, od 1813., Vlada Boke Kotorske i Crne Gore, te ponovo Austrijanci, do 1918. Tokom Prvog i Drugog svjetskog rata, Herceg Novi je bio pod italijanskom i njemačkom okupacijom. Grad se vjekovima opažao u svoj svojoj veličini i ljepoti s mora. Pomorci su vjekovima donosili sjemena neobičnih biljaka, egzotičnog drveća i voća, po čemu je vremenom Herceg Novi postao prava botanička bašta. Podignut na kaskadnom terenu, grad zelenila ugnijezdio se kao amfiteatar, s povlašćenim pogledom na otvoreno more i na čak dva naspramna poluostrva, Lušticu i Prevlaku. Značajno je da Herceg Novi ima dva glavna gradska trga. Trg Belavista nalazi se u Starom gradu, na njemu se nalazi pravoslavna crkva Sv. Arhanđela Mihaila, jedinstvena po ikonostasu od kamena. Starogradski trg je pravi arhitektonski medaljon. Sve je tu, u malom: crkva u vizantijskom stilu s elementima orijenta, gradski arhiv, biblioteka, likovna galerija, apoteka, kafeterije, privatne zgrade. Stepeništem nizbrdo stiže se do katoličkih crkava Sv. Jeronima (s bogatom riznicom) i Sv. Leopolda Mandića (porijeklom Novljanina).

Bar

Stari Bar je najveća urbana aglomeracija u ruševinama u Crnoj Gori. Nosilac je burne istorije i srednjovjekovnih civilizacija. Nalazi se na strmoj litici, nepristupačnoj sa tri strane, u podnožju planine Rumije. Odbrambeni položaj i izvor pitke vode, bili su najvažniji razlozi što se Stari Bar, za razliku od ostalih gradova na primorju, našao na oko 4 km udaljen od morske obale. U gradu se nalaze ostaci 240 zgrada, sa uskim krivudavim ulicama i nepravilnim trgovima. Nekoliko objekata kao sto su: amam, barutana, Sat-kula, nastali su u tursko doba, kao i akvadukt kojim je Stari Bar snabdijevan pitkom vodom. Ovdje se nalazi i nekoliko ostataka sakralnih objekata iz srednjeg vijeka: crkva Sv. Teodore (kasnije crkva Sv. Djordja), crkva Sv. Nikole (kasnije crkva Sv. Marka), crkva Sv. Venerande i crkva Sv. Katarine. Nedaleko od Starog Bara nalazi se Stara maslina na Mirovici, koja predstavlja spomenik prirode zakonom zaštićen 1963. godine. Stara je preko 2.000 godina i smatra se najstarijim stablom u Evropi. Legenda govori da su se oko masline održavali skupovi zavađenih porodica i na tom mjestu dolazilo je do pomirenja. Položaj Starog Bara pruža priliku posjetiocima da sa zidina starih bedema dožive panoramu zelenog barskog polja, novog dijela grada, luke, otvorenog mora i masiva planine Rumije. Posebnu atrakciju Starog Bara predstavlja pjaca, gdje prodavci obučeni u tradicionalne nošnje ovog kraja, nude kupcima domaće proizvode kao što su: agrumi, masline, barsko maslinovo ulje, sir i razne domaće rukotvorine.

Ulcinj

Na malom ostrvu odnosno grebenu, sjeverozapadno od Ulcinja, u zalivu Kruce, nalaze se ruševine za koje se smatralo da su ostatak Starog Ulcinja – Dolcigno Vecchio. Ulcinjski Stari grad nalik je mnogim drugim srednjovjekovnim gradovima na Crnogorskom primorju. Okružen je debelim kamenim zidinama i tvrđavama, koje su vjekovima čuvari ulcinjske istorije, kulture i tradicije. Za Stari grad, Ulcinjani kažu da je tvrđava jedinstvene ljepote. Bedemi koji ga okružuju direktno izbijajući iz mora, obuhvataju površinu od 3 ha. Sastoje se iz citadele – dio koji se još zove gornji grad i tvrđave vojnog karaktera, koja je locirana na najvišem kamenom platou, te gradskog naselja koje zahvata južni prostor opasan odbrambenim zidovima. Smatra se da su prvi graditelji Starog ulcinjskog grada bili Grci iz Epira, krajem V i početkom IV vijeka p. n. e. Da se taj period može smatrati i vremenom za koje se veže nastanak grada, svjedoči i jedan zapis na postolju za ikonu boginje Are na kojem piše: „Zajednica kamenorezaca (podiže) Artemidi Elafavoli (boginja lova)“. To upućuje i na činjenicu da su „kiklopske“ zidine, kako se još zovu staroulcinjski bedemi, podigli grčki zidari. Grad koji su stvarali Grci, srušio je zemljotres u V vijeku, tako da su za današnji izgled Starog grada Ulcinja, najviše zaslužni Rimljani, koji su sagradili novi grad u VI vijeku. Za Stari grad se vezuju mnoge priče. Do 1900. godine u Ulcinju je živjelo 100 crnaca. Za dolaske prvih ljudi tamne puti najbitniji je period kada je Ulcinj, odnosno tada luka Valdanos bila gusarsko utočište. Zbog trgovanja robljem iz zemalja Sredozemlja, glavni ulcinjski trg i danas nosi naziv Trg robova. Takođe, i danas se može čuti priča da je i poznati španski pisac Miguel de Servantes, bio jedan od gusarskih zatočenika i ulcinjskih robova. U Ulcinju je Servantes proveo punih 5 godina. Kasnije, po povratku u rodnu zemlju, Servantes je napisao čuveno djelo „Don Kihot“. Pretpostavlja se da su i dva ženska lika koja se pominju u tom djelu, upravo inspirisana Servantesovim zatočeništvom u Ulcinju. Stari grad predstavlja pravo jezgro kulturno-istorijske baštine Ulcinja. Pored sjeverne kapije grada, na glavnom platou smješten je muzejski kompleks. Tu je još i crkva-džamija, danas muzej u kojem se nalaze sva važnija dokumenta i nalazi iz Starog grada. Vrijedni pažnje su eksponati poput antičkog postolja sa natpisom grčkoj boginji Artemidi, antička kameja sa predstavom boginje Atine sa kacigom, dvije sjekire iz bronzanog doba. U lapidarijumu se čuvaju jonski kapitel, djelovi ciborijuma iz Male crkve iz IX vijeka, te mnoštvo predmeta iz turskog doba. Iza staroulcinjskog muzeja smještena je „Kula Balšića“, čiji se prostor jednim dijelom koristi kao galerija. „Kula Balšića“ važi za jedan od najreprezentativnijih objekata srednjevjekovnog graditeljstva u Crnoj Gori. Ispred Kule je Mali ili Trg robova, ograđen voltovima (kazamatima). U blizini je i visoki zid, poznatiji kao Balani, iz mletačkog perioda. Ispred ulaza u muzej je rampa ravelina, te turska česma iz 1749. godine. Tek nekoliko metara udaljen od glavnog je i Etnološki muzej grada Ulcinja. Posjeduje izuzetno bogatu zbirku eksponata. Iz njega, mnoge uličice vode do donjeg platoa starogradske tvrđave. Ispred južnog ulaza u grad nalaze se temelji nekadašnje pravoslavne Bogorodične crkve, iz XII vijeka, koja je kasnije pretvorena u katoličku – crkvu Sv. Marka. U blizini crkve je i velika mletačka gradska cistjerna. Malo dalje je i turska barutana iz XVIII vijeka. U blizini je i izuzetno raskošno zdanje „Palata Venecija“, na čijem su mjestu nekada postojali ostaci stare građevine, te se smatra da je u zgradi „Palata Venecija“ u vrijeme Mletačke Republike bilo sjedište upravitelja grada. Prije ulaska u Stari grad nalazi se turbe, koje je svojevrsni pečat vremena iz doba vladavine Otomanskog carstva. Ulcinjski Stari grad je uprkos znatnim oštećenjima na južnoj strani i nekvalitetno urađenoj komunalnoj infrastrukturi, spomenik I kategorije i kandidat za zaštitu UNESCO.

Budva

Stari Grad u Budvi – Butua, Butoba, je gradska tvrđava u današnjem istoimenom naselju. Drevni grad Budva predstavlja osoben mediteranski spoj pejzažnog, istorijskog i kulturnog sadržaja na jugu istočnog dijela jadranske obale. Unutar i u neposrednoj blizini svojih masivnih zidina, Budva krije jedinstven preplet istorije duge preko dva i po milenijuma, što je svrstava među najstarije urbane centre ovog područja. Po svom urbanističkom sklopu Budva je pripadala tipu “polismatona” koji je u osnovi sadržao sve odlike grčkog urbanizma s glavnom podužom ulicom koja je više sa strane, a ne sredinom grada vodila do glavnog gradskog trga, što je zadržano do danas. Međutim, današnji izgled grada sa zidinama, kao bitnim, fortifikacionim sistemom, u većem dijelu se vezuje za srednjevjekovnu epohu, mada je i u toku kasnijih vremena, krupno razaran i obnavljan, posebno poslije snažnog zemljotresa 1667. godine. Na Crnogorskom primorju, pored Kotora, jedino Budva ima zidine koje cirkulišu skoro oko kompletnog gradskog jezgra koje se sastoji od uskih uličica i malih trgova ili pjaceta. Tvrđava je prvobitno podignuta na ostrvu nedaleko od obale, a kasnije je prevlakom spojena sa kopnom tako da je danas to obalsko utvrđenje, iako je prvobitno bilo ostrvsko. Grad je očuvan i dan danas. Njegove se kuće koriste za život. Teško je stradao u velikom zemljotresu 1979. godine, ali su zidine i kuće uspješno sanirane. Utvrđeni grad na ovom prostoru je postojao još u doba antike. Mada su Grci osnovali mnoge kolonije u Mediteranu, po svemu sudeći, u dijelu obale Jadranskog mora, na području današnje Crne Gore, nisu uspjeli u naseljavanju kolonista, iz razloga što im to nije dopuštalo domorodačko ilirsko stanovništvo. Umjesto toga, postojali su samo pojedini grčki tržišni centri – emporiji. Jedan od njih je, tokom VI – V vijeka p. n. e., bio u Budvi. Prvi pomen ovog ilirskog grada nalazimo u V veijku p. n. e., kod Sofokla, a Pseudo-Ksilaks navodi da se od njega do Drača putuje morem dan i noć, a kopnom 3 dana. Budva je poznata i po kasnijim, bogatim grčkim nalazima, kada je uticaj sa Egeja bio još veći. Iz ovog perioda u gradu su pronađeni ratnički šlemovi (takozvani grčko-ilirski) koji sa paragnatidama (štitnicima za obraze) podsjećaju na korintske, ali im za razliku od njih nedostaje štitnik za nos (nazal). Šlemovi su uvoženi iz Grčke (pronađeni datiraju iz V-VI vijeka p. n. e.) i bili su omiljeni među Ilirima (Enhilejcima) a to se vjerovatno tiče i ostalih djelova zaštitne vojničke opreme. Zemlja (Enhilejaca), na kojoj je osnovan grad Budva, pominje se još u mitovima vezanim za Kadmosa i Harmoniju, doseljenika iz grčke Tebe. Nakon ilirsko-rimskih ratova, Budva potpada pod vlast Rima. Konventi ili opida su bila naselja kolonizovanih rimskih građana, doseljenih u Ilirik, odnosno kasniju provinciju Dalmaciju. Među takvim naseljima se pominje Budva. Sem Italika, u ovim gradovima postoji i veći broj trgovaca, Grka i orijentalaca, a razvijeno zanatstvo utiče na formiranje zanatskih kolegija. Razaranjem antičke Duklje od strane Avara i dolaskom Slovena, veliki broj romanizovanih starosjedilaca se povukao u utvrđene primorske gradove. U ranom srednjem vijeku, Budva je vizantijski grad, sa grčkom vojnom posadom (garnizonom) i iliro-romanskim stanovništvom, a nastanjivali su je i grčki i italijanski trgovci. Sloveni žive po župama i bili su nekoliko vjekova podanici vizantijskog cara. Po osamostaljenju Dukljanske kneževine Budva ulazi u njen sastav, a kasnije i u sastav Kraljevine Duklje. Posle 1181. u državi je Stefana Nemanje, Kraljevini Srbiji i Carstvu. Po uzoru na Dušanov zakonik, u vrijeme cara Stefana Uroša IV sačinjen je statut grada Budve. U kasnijem periodu, ovaj grad se nalazio pod vlašću Balšića, Crnojevića i Srpske despotovine. Koristeći prodore Turaka na Balkansko poluostrvo, Mlečani nisu zauzimali velike posjede odjednom. Dugim i strpljivim radom na terenu obećanjima su pridobijali “kuću po kuću”. Do 1435. godine srpskoj su despotovini, u primorju Zete oduzeli sve sem Bara i Budve. Veliko vijeće, u Veneciji, 31. 12. 1435. godine, izabralo je Đurđa Brankovića, sa sinovima i naslednicima, za mletačkog građanina i plemića (svečani dokument napisan je 26. 03. 1436. godine i na njega stavljen zlatni pečat Mletačke republike) čime je istovremeno srpski despot postao i član Velikog veća. Međutim, nakon prvog pada Srpske despotovine pod tursku vlast 1439. godine, takvo stanje su iskoristili Mleci: preduhitivši Turke, do 1443. zauzimaju cio obalski pojas Donje Zete, od Bojane do Kotora. Tako su pod njihovu vlast pali i gradovi: Ulcinj, Bar i Budva. Posle pada Mletačke republike, Budva ulazi u sastav Austrougarske.

Risan

Ulica Gabela, RisanGradsko jezgro Risna sudeći po antičkim napisima, osnovali su u III v. p. n.e. pripadnici ilirskog plemena Risoniti (Rizuniti) po kojima je dobio ime Risinium. Prema predanjima, bio je središte pomorstva, zanatstva i trgovine ilirske države. U grčko-rimsko doba, njegov je značaj bio toliki da se čitava Boka zvala po njemu – Risanski zaliv. Po predanju, bježeći pred Rimljanima, ovdje se 228. p. n.e. sklonila ilirska kraljica Teuta koja se kad je Risinium pao, bacila sa stijene u more. Vrijeme pod Rimom (I i II v.) bilo je vrijeme najvećeg napretka ovog grada. Plinije Mlađi pominje ga kao utvrđeni grad rimskih građana. Bio je centar rimske provincije i imao je status municipija. Iz tog perioda potiču ostaci palata građenih od grčkog mermera i ukrašavanih skulpturama i raskošnim mozaicima. U jednoj palati iz II v. otkriveni su mozaici koji se ubrajaju u najljepše evropske spomenike ove vrste, naročito mozaik sa figurom boga sna – Hipnosa, za koju se tvrdi da je jedina takva u svijetu. U VI vijeku (591.) pominje se kao sjedište biskupije. Stari grad Risan je većim dijelom potonuo u more, kao i Kotor. Sa dolaskom Slovena, u njegovoj okolini formira se slovenska župa. U srednjem vijeku Risan gubi nekadašnji značaj pa se u X vijeku pominje kao dio oblasti Travunija, čiju sudbinu dijeli otad pa nadalje. Turci su osvojili Risan 1482. i držali ga (sa dva manja prekida) sve do 1684. kao svoje pogranično uporište. Za vrijeme njihove vlasti sagrađene su dvije tvrđave – Grkavac i Velenjak. Posle povlačenja Turaka, muslimansko stanovništvo je prešlo u Nikšić, a Mlečani su u Risan i okolinu naselili Hercegovce, pretežno hajduke. U cijeloj varoši ima samo jedna jedina katolička kuća, pa ipak je za to u pravoslavnoj crkvi postavljen jedan oltar, gdje katolički sveštenik iz okoline, nedjeljom i praznikom služi misu. Ovaj, u ostaloj Evropi neobični slučaj, da pod jednijem istim krovom vrše službu božiju dvije vjere, nije bio rijedak pod Mlečanima u ovijem krajevima. Npr. u Kotoru, gdje katolika ima manje nego pravoslavnih, ipak katolici imaju 10 crkava, a pravoslavni su imali samo jednu, vrlo malu. Pa i u toj maloj crkvi, sve do dolaska Francuza, na jednom oltaru služili su katolici. Francuzi su ovaj oltar uklonili, i ustupili su pravoslavcima još jednu crkvu.

Perast

Perast je stari grad u Crnoj Gori, koji se nalazi u jednom od najljepših zaliva svijeta, Boki Kotorskoj. Perast se nalazi na rtu koji razdvaja Risanski od Kotorskog zaliva (dva manja zaliva u Boki Kotorskoj) sa pogledom na moreuz Verige, najužem dijelu Boke. U blizini Perasta nalaze se dva mala ostrva: jedno se zove Sveti Đorđe, a drugo se zove Gospa od Škrpjela, a svako od njih ima slikovite kapele. Značaj Perasta i Boke Kotorske u istoriji Crne Gore i današnjeg turizma je ogroman. Veliki broj istorijskih spomenika svrstali su Perast na listu UNESCO-ve “Svjetske prirodne i istorijske baštine”. Perast je pravi dragulj Crne Gore i Mediterana, sa svojim kulturnim nasljeđem, srednjovjekovnom arhitekturom i fantastičnim okolnim pejzažima. Kako je Venecija vladala gradom između 1420. i 1797., mnogo predivnih baroknih palata, kao i katoličkih i pravoslavnih crkava je izgrađeno u ovom periodu. Stari grad nije okružen punim odbrambenim zidom, ali postoji nekoliko odbrambenih kula od kojih je najznačajnija kula Svetog krsta. Perast doživljava vrhunac u XVIII vijeku pod Mletačkom Republikom, kada je imao čak četiri aktivna brodogradilišta, flotu od oko stotinu brodova, i više od 1 600 stanovnika. U tom periodu Perast su ukrašavale mnoge barokne palate i veličanstvene kuće, pod uticajem Venecijanske arhitekture. Unapređenje urbanih građevina i arhitektonskog naslijeđa podržaće promociju istorijskog centra na nacionalnom i međunarodnom nivou, u okviru sveobuhvatnog napora turističkog marketinga posvećenog javnim interesima.

Perast

Pripremila: Anita Petrović

Literatura:
Prostorni plan opštine Kotor
Turistički vodič Kotora
Menadžment plan prirodnog i kulturno-istorijskog područja Boke Kotorske
Zdravko Ivanović, Gradovi-komunalni centri Crne Gore, SANU, Geografski institut “Jovan Cvijić”, Beograd, 1979.
Radovan Bakić, Miroslav Doderović, Dragica Mijanović, Naselja u prostoru, Geografski institut Filozofskog Fakulteta, Nikšić, 2009.
Čedomir Marković, Rajko Vujičić, Spomenici kulture Crne Gore, Republički zavod za zaštitu spomenika kulture, Cetinje, 1997.
Milan Vujaklija, Leksikon stranih reči i izraza, Prosveta, Beograd, 2006.
www.montenegrovoyage.com/?sec=montenegro&id=2&lang=mn
www.luckauprava.me/kotor.html

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here